«Που είναι η Αγία Σοφία;» είναι αδιαμφισβήτητα το πρώτο ερώτημα που θα κάνει κάποιος όταν επισκεφθεί την Κωνσταντινούπολη. Αυτό δεν είναι καθόλου περίεργο, καθώς η Αγία Σοφία, που σήμερα λειτουργεί ως μουσείο, είναι το πρώτο κτίσμα που αντικρίζει ο επισκέπτης, όπως εισέρχεται από την Προποντίδα. Το ξεχωριστό αυτό σημείο είχαν επιλέξει για να χτίσουν τους ναούς τους, αιώνες πριν από τους Βυζαντινούς, οι ειδωλολάτρες. Ακόμα και για εκείνους που δεν την γνωρίζουν παρά ελάχιστα, η Αγία Σοφία ταυτίζεται με ό,τι πιο μεγαλειώδες, πιο δοξασμένο, πιο ιστορικό και πιο ιερό υπάρχει μέσα στα επιτεύγματα της χριστιανικής αρχιτεκτονικής.
Η Αγία Σοφία είναι το σύμβολο του Χριστιανισμού και φιλοξενεί τις προσευχές, τις ευχαριστίες και τα αιτήματα των χιλιάδων προσκυνητών της απ’ όλο τον κόσμο. Παραμένει μέχρι και σήμερα το μεγαλύτερο σε σημασία μνημείο του ορθόδοξου χριστιανικού πολιτισμού. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε στην δημοσιότητα το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, επί δύο συνεχή χρόνια, το 2014 καθώς και το 2015, είναι το πρώτο σε επισκέπτες αξιοθέατο της γειτονικής χώρας.
Ο πρώτος ναός της Αγίας Σοφίας θεμελιώθηκε από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο το 330 μ.Χ. όταν ονόμασε τη μετέπειτα Κωνσταντινούπολη πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η ανέγερση του ναού ολοκληρώθηκε από τον γιο του Κωνστάντιο και τα εγκαίνια έγιναν στις 15 Φεβρουαρίου του 360.
Κατά την εποχή του Αρκαδίου, το 404, η πρώτη Αγία Σοφία πυρπολείται και θα κτισθεί εκ νέου από τον Θεοδόσιο Β’. Τα εγκαίνια θα γίνουν στις 10 Οκτωβρίου του 415, όμως ο ναός θα πυρποληθεί και πάλι το 532, κατά τη Στάση του Νίκα.
Έτσι, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α’ αποφασίζει να κατασκευάσει την εκκλησία από την αρχή, στον ίδιο χώρο, αλλά πολύ πιο επιβλητική, για να δεσπόζει στη Βασιλεύουσα. Τα θεμέλια αυτού του μεγαλοπρεπή ναού θα μπουν στις 23 Φεβρουαρίου του 532, με σχέδια που εκπόνησαν οι καλύτεροι αρχιτέκτονες της ελληνικής Ανατολής, ο Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο Ισίδωρος από την Μίλητο. Οι αρχιτέκτονες κατέληξαν σ’ ένα σχέδιο, που συνδύαζε το μεγαλείο και τη λιτότητα, την ομορφιά και τη σταθερότητα. Δέκα χιλιάδες τεχνίτες κι εργάτες άρχισαν να δουλεύουν ακατάπαυστα. Ο Ιουστινιανός είχε ζητήσει τα πιο σπάνια υλικά απ’ όλη την αυτοκρατορία, ενώ ειδικά για την κατασκευή του τεράστιου τρούλου, χρησιμοποιήθηκαν πολύ ελαφρά τούβλα από τη Ρόδο. Τα θαυμάσια ψηφιδωτά του ναού, ο επιβλητικός άμβωνας, ο θρόνος του Πατριάρχη, όλα θα ήταν στολισμένα με πολύτιμες πέτρες, χρυσό και ασήμι, ενώ η Αγία Τράπεζα θα ντυνόταν με χρυσό! Όλα αυτά, θα έδιναν στην Αγία Σοφία το κάλλος που της άξιζε. Ο Ιουστινιανός ενδιαφερόταν τόσο πολύ για το έργο, ώστε βρισκόταν κάθε μέρα κοντά στους τεχνίτες, ενισχύοντας με πολλά δώρα και χρήματα τη σκληρή εργασία τους. Ο ναός ολοκληρώθηκε τελικά σε λιγότερο από έξι χρόνια.
Λέγεται ότι στα εγκαίνιά της, το 537 (5 μόλις χρόνια μετά την θεμελίωσή της), ο αυτοκράτορας συγκρίνοντας τον ναό της Αγίας Σοφίας με τον ξακουστό ναό του Σολομώντα αναφώνησε: «Μεγάλη η δόξα του Κυρίου και Θεού μας, που με αξίωσε να φτιάξω αυτό το έργο. Σε νίκησα, Σολομώντα!». Η στιγμή ήταν ιδανική για ένα τόσο φιλόδοξο εγχείρημα, τόσο από πολιτική όσο και από καλλιτεχνική άποψη. Ο Ιουστινιανός ήθελε αφενός να αναβιώσει τη δόξα της αυτοκρατορίας και αφετέρου να εμπεδώσει τη δική του απόλυτη εξουσία, που είχε κινδυνεύσει πρόσφατα από την λεγόμενη Στάση του Νίκα.
Το πέρασμα του χρόνου, καθώς και οι συχνοί σεισμοί στην περιοχή, προκαλούσαν ζημιές στο ναό, μα οι διάδοχοι του Ιουστινιανού φρόντιζαν συνεχώς να συντηρούν την Αγία Σοφία με τον καλύτερο τρόπο. Το 1204, όμως, όταν οι Φράγκοι κατέκτησαν την Κωνσταντινούπολη, προκάλεσαν στο ναό μεγάλες καταστροφές.
Για χίλια και πλέον χρόνια (537-1453), η Αγία Σοφία θα αποτελέσει το κέντρο της ορθοδοξίας και του ελληνισμού. Εκεί, ο λαός θα γιορτάσει τους θριάμβους, θα θρηνήσει τις συμφορές και θα αποθεώσει τους νέους αυτοκράτορες. Από το 1453, που η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Τούρκων, η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε τζαμί. Το 1934 με απόφαση του τουρκικού υπουργικού συμβουλίου, ο ναός μετατράπηκε σε μουσείο. Στις ημέρες μας, έχει εκδηλωθεί διεθνές ενδιαφέρον και έχουν αρχίσει οι εργασίες για τη συντήρηση και αποκατάσταση του ναού, ώστε να αναδειχθούν οι ανεκτίμητοι θησαυροί του.
Λουτσόπουλος Γιάννης – Φιλόλογος – Ιστορικός
