Το «φάντασμα» της ευρωπαϊκής διπλωματίας

Ένας «πρόχειρος συμβιβασμός» γεννήθηκε στις τρεις τα ξημερώματα. Δεκαέξι χρόνια μετά, αυτός ο συμβιβασμός καταρρέει – και μαζί του, η αυταπάτη μιας ενιαίας ευρωπαϊκής φωνής

Ένα οικοδόμημα που στήριξαν σε σαθρό έδαφος

Το 2011, οι ηγέτες της ΕΕ έφτιαξαν μια διπλωματική υπηρεσία. Την ήθελαν για να μιλά η Ευρώπη με μία φωνή. Αλλά δεν την ήθελαν πολύ δυνατή. Της έδωσαν δύο αφεντικά. Τους ίδιους και την Κομισιόν. Ο Πιερ Σελάλ, ο ισχυρός πρέσβης της Γαλλίας στην ΕΕ για μια δεκαετία, το θυμάται καλά. Ήταν εκεί. «Το επιλύσαμε με έναν πρόχειρο συμβιβασμό στις τρεις το πρωί», είπε στο Politico. Αυτός ο συμβιβασμός, αναμφίβολα, κουβαλούσε το DNA της αποτυχίας από την πρώτη στιγμή.

Δεκαέξι χρόνια μετά, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) καταρρέει. Την οδηγεί η Κάγια Κάλας. Αλλά δεν ελέγχει εκείνη την πορεία. Την ελέγχουν οι περικοπές, η έλλειψη προσωπικού και η ασφυκτική αγκαλιά της Κομισιόν. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεν χρειάζεται καν να πολεμήσει. Απλώς προχωρά. Και η ΕΥΕΔ μένει πίσω.

Όταν η γραφειοκρατία σκοτώνει τη διπλωματία

Η Κομισιόν έχει λεφτά. Έχει εργαλεία. Έχει την εξουσία να επιβάλλει εμπορικές πολιτικές, να διαπραγματεύεται μεταναστευτικές συμφωνίες, να συντονίζει αμυντικές προμήθειες. Η φον ντερ Λάιεν ταξίδεψε στην Αίγυπτο και υπέγραψε συμφωνία 7 δισεκατομμυρίων ευρώ. Ο προϊστάμενος του γραφείου της συμμετείχε σε συνομιλίες υψηλού επιπέδου με τις ΗΠΑ για την Ουκρανία. Την περασμένη εβδομάδα, η Κομισιόν υποδέχθηκε αντιπροσωπεία των Ταλιμπάν. Όλα αυτά, υποτίθεται, ανήκουν στη σφαίρα της διπλωματίας. Αλλά τα έκανε η Κομισιόν. Όχι η ΕΥΕΔ.

Η ΕΥΕΔ, αντίθετα, μαζεύει πληροφορίες. Συντονίζει θέσεις. Γράφει αναφορές. Αυτά είναι χρήσιμα, αλλά δεν είναι εξουσία. Και όταν η φον ντερ Λάιεν κινείται χωρίς να χρειάζεται ομόφωνη στήριξη, η Κάλας μένει πίσω και κοιτάζει. Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην πολιτική και τη διπλωματία είναι ασαφής. Και στην ασάφεια, κερδίζει πάντα αυτός που έχει τα λεφτά και την ισχύ.

Ο γατοκαβγάς που έγινε θεσμική κρίση

Η Κάλας και η φον ντερ Λάιεν δεν τα πάνε καλά. Το ξέρουν όλοι. Η Κάλας μιλά ειλικρινά. Η φον ντερ Λάιεν είναι επιφυλακτική. Η μία λέει τη λέξη «καρκίνος» για την κινεζική βιομηχανία – και η Κομισιόν τρέχει να μαζέψει τα ασυμμάζευτα. Η άλλη, σύμφωνα με ανώτερο αξιωματούχο, σύγκρινε ιδιωτικά την πρόεδρο της Κομισιόν με δικτάτορα. Δεν είναι απλώς προσωπική αντιπαλότητα. Είναι σύγκρουση δύο κόσμων. Της γραφειοκρατικής ισχύος και της πολιτικής φιλοδοξίας.

Ωστόσο, ακόμη και οι επικριτές της Κάλας παραδέχονται ότι το πρόβλημα είναι δομικό. Η ΕΥΕΔ στήθηκε λάθος εξαρχής. Και τώρα, την ώρα που οι πόλεμοι στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή απαιτούν ισχυρή ευρωπαϊκή φωνή, η υπηρεσία που υποτίθεται ότι θα την εκπροσωπούσε βρίσκεται σε κρίση ταυτότητας. Ο κόσμος άλλαξε. Η ΕΥΕΔ όχι.

Νέα πρόσωπα, παλιά προβλήματα

Η Κάλας προσπαθεί να αντιδράσει. Παρουσίασε νέα ηγετική ομάδα. Έφερε την πρώην υπουργό Άμυνας της Ολλανδίας, Κάισα Ολονγκρεν, να αντικαταστήσει τη γενική γραμματέα που παραιτήθηκε. Προσέλαβε τον Ντέιβιντ Τσβάχ, πρώην πρέσβη της Γαλλίας στο ΝΑΤΟ. Υπόσχεται μεταρρυθμίσεις μετά το καλοκαίρι. Αλλά τα λεφτά λιγοστεύουν. Ο επόμενος επταετής προϋπολογισμός της ΕΕ έρχεται το 2028. Και όλα δείχνουν ότι η ΕΥΕΔ θα υποστεί νέες περικοπές. Συνεπώς, οι αλλαγές στην ηγεσία μοιάζουν με αναδιάταξη σε κατάστρωμα που βουλιάζει.

Τι μένει; Ένας ανώτερος αξιωματούχος της ΕΕ το έθεσε ωμά: η ΕΥΕΔ πρέπει να γίνει «ένας μηχανισμός συλλογής πληροφοριών, που μπορεί να προσφέρει προστιθέμενη αξία μέσω αναλυτικής εργασίας». Με άλλα λόγια, όχι χάραξη πολιτικής. Όχι διπλωματία υψηλού επιπέδου. Απλώς ανάλυση. Για μια υπηρεσία που υποτίθεται ότι θα έδινε στην Ευρώπη ενιαία φωνή, αυτό ακούγεται σαν επιτάφιος.

«Αυτό επιλύθηκε με έναν πρόχειρο συμβιβασμό στις τρεις το πρωί» – η φράση που συμπυκνώνει όλη την ιστορία της ευρωπαϊκής διπλωματίας.