Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς

Υπάρχει μια φράση που ακούγεται ολοένα και συχνότερα στον δημόσιο διάλογο: «Δεν εμπιστεύομαι κανέναν». Άλλοτε αφορά τους πολιτικούς, άλλοτε τη Δικαιοσύνη, άλλοτε τα μέσα ενημέρωσης, την αστυνομία, ακόμη και την επιστημονική κοινότητα. Η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς δεν αποτελεί πλέον μια περιθωριακή στάση. Αντιθέτως, τείνει να μετατραπεί σε κυρίαρχο κοινωνικό χαρακτηριστικό στις περισσότερες δυτικές δημοκρατίες.

Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά αποκλειστικά την Ελλάδα. Έρευνες διεθνών οργανισμών, όπως ο ΟΟΣΑ, το Ευρωβαρόμετρο και το Edelman Trust Barometer, καταγράφουν εδώ και χρόνια μια σταδιακή μείωση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς θεσμούς που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες θεωρούνταν αυτονόητοι πυλώνες της δημοκρατικής σταθερότητας. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο γιατί οι πολίτες θυμώνουν. Είναι γιατί παύουν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά.

Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε μονοδιάστατη.

Οι θεσμοί δεν βασίζονται μόνο στους νόμους

Στην πολιτική επιστήμη, οι θεσμοί δεν ορίζονται απλώς ως οργανισμοί ή δημόσιες υπηρεσίες. Θεσμός είναι κάθε σταθερό σύνολο κανόνων που οργανώνει τη συλλογική ζωή. Το κοινοβούλιο, η Δικαιοσύνη, οι ανεξάρτητες αρχές, η δημόσια διοίκηση, ακόμη και οι άγραφοι κανόνες πολιτικής συμπεριφοράς αποτελούν στοιχεία του ίδιου θεσμικού οικοδομήματος.

Η αποτελεσματικότητα των θεσμών, όμως, δεν εξαρτάται μόνο από το νομικό τους πλαίσιο. Εξαρτάται κυρίως από την κοινωνική αποδοχή τους. Ένας νόμος μπορεί να είναι άρτια διατυπωμένος, αλλά αν οι πολίτες πιστεύουν ότι εφαρμόζεται επιλεκτικά, η θεσμική του ισχύς αποδυναμώνεται.

Η κοινωνιολογία περιγράφει αυτή τη σχέση μέσα από την έννοια της νομιμοποίησης. Οι πολίτες υπακούουν στους θεσμούς όχι μόνο επειδή φοβούνται τις κυρώσεις, αλλά επειδή θεωρούν ότι οι κανόνες είναι δίκαιοι και εφαρμόζονται ισότιμα. Όταν αυτή η πεποίθηση κλονίζεται, η εμπιστοσύνη υποχωρεί και η συμμόρφωση μετατρέπεται σταδιακά σε καταναγκασμό.

Η κρίση δεν γεννήθηκε μέσα σε μία νύχτα

Πολλοί αποδίδουν τη σημερινή δυσπιστία αποκλειστικά στην οικονομική κρίση ή σε συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές. Ωστόσο, οι κοινωνικοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η κρίση εμπιστοσύνης έχει βαθύτερες ρίζες.

Η παγκοσμιοποίηση περιόρισε την ικανότητα των εθνικών κυβερνήσεων να επηρεάζουν οικονομικές εξελίξεις που πλέον καθορίζονται σε διεθνές επίπεδο. Ταυτόχρονα, η ψηφιακή επανάσταση αύξησε θεαματικά την ταχύτητα διάδοσης της πληροφορίας, αλλά και της παραπληροφόρησης. Οι πολίτες εκτίθενται καθημερινά σε έναν τεράστιο όγκο αντικρουόμενων πληροφοριών, γεγονός που δυσκολεύει τη διάκριση ανάμεσα στην τεκμηριωμένη γνώση και στη φήμη.

Παράλληλα, η διαδοχή οικονομικών, υγειονομικών και γεωπολιτικών κρίσεων δημιούργησε την αίσθηση ότι οι κυβερνήσεις λειτουργούν περισσότερο αντιδραστικά παρά στρατηγικά. Η αβεβαιότητα έγινε μόνιμο χαρακτηριστικό της δημόσιας ζωής και, μαζί της, ενισχύθηκε η αμφισβήτηση απέναντι σε όσους ασκούν εξουσία.

Όταν η εμπιστοσύνη αντικαθίσταται από τον κυνισμό

Η απώλεια εμπιστοσύνης δεν οδηγεί απαραίτητα σε ενεργή πολιτική συμμετοχή. Πολύ συχνότερα οδηγεί στον κυνισμό.

Ο κυνισμός διαφέρει από την κριτική σκέψη. Ο κριτικός πολίτης εξετάζει στοιχεία, συγκρίνει επιχειρήματα και διαμορφώνει τεκμηριωμένη άποψη. Ο κυνικός πολίτης θεωρεί εκ των προτέρων ότι όλοι λειτουργούν με ιδιοτελή κίνητρα και ότι καμία διαδικασία δεν μπορεί να είναι πραγματικά δίκαιη.

Αυτή η στάση δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Όσο μειώνεται η εμπιστοσύνη, τόσο μειώνεται και η συμμετοχή στα κοινά. Και όσο λιγότερο συμμετέχουν οι πολίτες, τόσο πιο απομακρυσμένοι εμφανίζονται οι θεσμοί από την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπηρετούν.

Η πολιτική επιστήμη έχει καταδείξει ότι οι δημοκρατίες δεν στηρίζονται μόνο στις εκλογές. Στηρίζονται κυρίως στην πεποίθηση ότι οι θεσμοί μπορούν να διορθώνουν τα λάθη τους. Όταν αυτή η πεποίθηση εξαφανίζεται, ακόμη και οι πιο σταθερές δημοκρατίες γίνονται περισσότερο ευάλωτες στην πόλωση και στον λαϊκισμό.

Η εποχή των κοινωνικών δικτύων άλλαξε τη σχέση μας με την εξουσία

Η τεχνολογία δεν δημιούργησε την κρίση εμπιστοσύνης, αλλά άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αυτή εκφράζεται.

Παλαιότερα, η πληροφόρηση περνούσε μέσα από σχετικά περιορισμένα κανάλια. Σήμερα, κάθε πολίτης μπορεί να δημοσιεύσει πληροφορίες, να σχολιάσει πολιτικές αποφάσεις ή να επηρεάσει τη δημόσια συζήτηση μέσα σε λίγα λεπτά.

Αυτό ενίσχυσε τη δημοκρατική συμμετοχή, αλλά ταυτόχρονα δημιούργησε ένα περιβάλλον όπου η ταχύτητα υπερισχύει της τεκμηρίωσης. Οι πιο έντονες, συγκρουσιακές και συναισθηματικά φορτισμένες αναρτήσεις διαδίδονται ευκολότερα από τις ψύχραιμες αναλύσεις.

Το αποτέλεσμα είναι ότι η εικόνα των θεσμών διαμορφώνεται συχνά από μεμονωμένα περιστατικά ή αποσπασματικές πληροφορίες, χωρίς το απαραίτητο πλαίσιο κατανόησης. Η εντύπωση αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από την εξήγηση.

Μπορεί να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη;

Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με επικοινωνιακές καμπάνιες ούτε με συνθήματα. Αποκαθίσταται όταν οι πολίτες διαπιστώνουν στην πράξη ότι οι κανόνες εφαρμόζονται με συνέπεια.

Ένα κράτος δικαίου δεν κρίνεται από τις διακηρύξεις του, αλλά από την καθημερινή λειτουργία των θεσμών του. Η ίση μεταχείριση απέναντι στον νόμο, η διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων, η λογοδοσία των δημόσιων λειτουργών και η αποτελεσματική δημόσια διοίκηση αποτελούν προϋποθέσεις για την οικοδόμηση θεσμικής αξιοπιστίας.

Ταυτόχρονα, η ίδια η κοινωνία οφείλει να διακρίνει την τεκμηριωμένη κριτική από τη γενικευμένη απαξίωση. Η δημοκρατία δεν ενισχύεται όταν θεωρούμε όλους τους θεσμούς διεφθαρμένους εκ προοιμίου. Ενισχύεται όταν απαιτούμε να λειτουργούν καλύτερα, χωρίς να αμφισβητούμε τη χρησιμότητά τους.

Η δημοκρατία χρειάζεται κάτι περισσότερο από νόμους

Η μεγαλύτερη παρανόηση είναι ότι οι δημοκρατίες επιβιώνουν αποκλειστικά χάρη στα συντάγματα και στους νόμους. Στην πραγματικότητα, επιβιώνουν επειδή οι πολίτες αποδέχονται ένα κοινό πλαίσιο κανόνων, ακόμη και όταν διαφωνούν έντονα μεταξύ τους.

Η εμπιστοσύνη δεν σημαίνει άκριτη αποδοχή της εξουσίας. Σημαίνει την πεποίθηση ότι οι θεσμοί μπορούν να λειτουργήσουν, να διορθωθούν και να λογοδοτήσουν. Όταν αυτή η πεποίθηση χαθεί, η πολιτική μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο διαρκούς σύγκρουσης, όπου κάθε απόφαση θεωρείται εκ προοιμίου ύποπτη και κάθε αντίπαλος αντιμετωπίζεται ως εχθρός.

Η πραγματική πρόκληση των σύγχρονων δημοκρατιών, επομένως, δεν είναι μόνο να παράγουν καλύτερες πολιτικές. Είναι να ανακτήσουν εκείνο το πολύτιμο κοινωνικό κεφάλαιο που καμία νομοθεσία δεν μπορεί να επιβάλει: την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς που οι ίδιοι δημιούργησαν.

«Η δημοκρατία δεν ενισχύεται όταν θεωρούμε όλους τους θεσμούς διεφθαρμένους εκ προοιμίου. Ενισχύεται όταν απαιτούμε να λειτουργούν καλύτερα, χωρίς να αμφισβητούμε τη χρησιμότητά τους.»