Η εμπιστοσύνη είναι το αόρατο κεφάλαιο μιας κοινωνίας

Υπάρχουν κοινωνίες που διαθέτουν πλούσιους φυσικούς πόρους αλλά παραμένουν φτωχές. Υπάρχουν άλλες που δεν έχουν σχεδόν τίποτα σε επίπεδο πρώτων υλών, κι όμως συγκαταλέγονται στις πιο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου. Η διαφορά κρύβεται σε έναν παράγοντα που δεν αποτυπώνεται εύκολα στους οικονομικούς δείκτες: την εμπιστοσύνη.

Υπάρχουν κοινωνίες που διαθέτουν πλούσιους φυσικούς πόρους αλλά παραμένουν φτωχές. Υπάρχουν άλλες που δεν έχουν σχεδόν τίποτα σε επίπεδο πρώτων υλών, κι όμως συγκαταλέγονται στις πιο ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου. Η διαφορά δεν εξηγείται μόνο από την οικονομία, την τεχνολογία ή τη γεωγραφία. Συχνά κρύβεται σε έναν παράγοντα που δεν αποτυπώνεται εύκολα στους οικονομικούς δείκτες: την εμπιστοσύνη.

Η εμπιστοσύνη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αλλά και πιο υποτιμημένα κεφάλαια κάθε κοινωνίας. Δεν εμφανίζεται στους κρατικούς προϋπολογισμούς, δεν διαπραγματεύεται στα χρηματιστήρια και δεν μπορεί να επιβληθεί με νόμο. Κι όμως, επηρεάζει σχεδόν κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής.

Όταν οι πολίτες εμπιστεύονται τους θεσμούς, συνεργάζονται ευκολότερα, τηρούν τους κανόνες με μεγαλύτερη συνέπεια και αποδέχονται ευκολότερα ακόμη και δύσκολες πολιτικές αποφάσεις. Αντίθετα, όταν η εμπιστοσύνη διαβρωθεί, κάθε δημόσια πρωτοβουλία αντιμετωπίζεται με καχυποψία και κάθε θεσμός θεωρείται ύποπτος μέχρι αποδείξεως του εναντίου.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι κοινωνίες με υψηλά επίπεδα θεσμικής εμπιστοσύνης εμφανίζουν συνήθως καλύτερες οικονομικές επιδόσεις, χαμηλότερη διαφθορά και ισχυρότερη κοινωνική συνοχή.

Η εμπιστοσύνη μειώνει το κόστος της κοινωνικής ζωής

Οι οικονομολόγοι συχνά περιγράφουν την εμπιστοσύνη ως έναν μηχανισμό που μειώνει το λεγόμενο «κόστος συναλλαγών». Η έννοια μπορεί να ακούγεται τεχνική, όμως η εφαρμογή της είναι καθημερινή.

Σκεφτείτε δύο επιχειρήσεις που συνεργάζονται. Αν εμπιστεύεται η μία την άλλη, οι συμφωνίες ολοκληρώνονται γρήγορα, τα συμβόλαια είναι απλούστερα και οι διαφωνίες επιλύονται χωρίς μεγάλες συγκρούσεις.

Αντίθετα, όταν επικρατεί δυσπιστία, κάθε συναλλαγή απαιτεί περισσότερους ελέγχους, περισσότερους δικηγόρους, περισσότερες εγγυήσεις και περισσότερο χρόνο.

Το ίδιο ισχύει και για τη σχέση πολίτη και κράτους.

Ένας πολίτης που θεωρεί ότι η φορολογία χρησιμοποιείται με διαφάνεια έχει μεγαλύτερο κίνητρο να συμμορφώνεται στις υποχρεώσεις του. Αν όμως πιστεύει ότι οι πόροι σπαταλώνται ή καταλήγουν σε πελατειακά δίκτυα, η φοροδιαφυγή αρχίζει να παρουσιάζεται ως μορφή «αυτοπροστασίας».

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Η έλλειψη εμπιστοσύνης γεννά αντικοινωνικές συμπεριφορές και αυτές, με τη σειρά τους, υπονομεύουν ακόμη περισσότερο την εμπιστοσύνη.

Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με συνθήματα

Οι κυβερνήσεις συχνά δηλώνουν ότι θέλουν να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο απαιτητική.

Η εμπιστοσύνη δεν δημιουργείται επειδή το υπόσχεται ένας πολιτικός. Δημιουργείται όταν οι θεσμοί λειτουργούν με συνέπεια.

Ένα δικαστήριο που απονέμει δικαιοσύνη ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται στην εξουσία ενισχύει την εμπιστοσύνη.

Μια δημόσια υπηρεσία που εξυπηρετεί όλους τους πολίτες με τους ίδιους κανόνες ενισχύει την εμπιστοσύνη.

Ένα κράτος που τηρεί τους νόμους που το ίδιο ψηφίζει ενισχύει την εμπιστοσύνη.

Αντίθετα, όταν οι κανόνες αλλάζουν ανάλογα με τις πολιτικές σκοπιμότητες, όταν η αξιοκρατία υποχωρεί μπροστά στις προσωπικές γνωριμίες ή όταν η λογοδοσία εφαρμόζεται επιλεκτικά, η εμπιστοσύνη αρχίζει να διαβρώνεται.

Και αυτό συμβαίνει πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε.

Γιατί η δυσπιστία γίνεται εύκολα κουλτούρα

Η έλλειψη εμπιστοσύνης δεν περιορίζεται στους θεσμούς. Σταδιακά επηρεάζει και τις σχέσεις μεταξύ των ίδιων των πολιτών.

Όταν επικρατεί η αντίληψη ότι «κανείς δεν τηρεί τους κανόνες», οι άνθρωποι αποκτούν ισχυρό κίνητρο να παραβούν και οι ίδιοι τους κανόνες. Όχι επειδή συμφωνούν με αυτή τη συμπεριφορά, αλλά επειδή θεωρούν ότι διαφορετικά θα βρεθούν σε μειονεκτική θέση.

Έτσι η δυσπιστία παύει να είναι ατομική στάση και μετατρέπεται σε κοινωνική κουλτούρα.

Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και οι σωστές μεταρρυθμίσεις δυσκολεύονται να γίνουν αποδεκτές, επειδή οι πολίτες δεν αξιολογούν μόνο το περιεχόμενό τους αλλά και το αν εμπιστεύονται εκείνους που τις εφαρμόζουν.

Η οικονομία λειτουργεί πάνω στην εμπιστοσύνη

Συχνά αντιμετωπίζουμε την οικονομία σαν ένα σύνολο αριθμών, επενδύσεων και αγορών. Πίσω από όλους αυτούς τους δείκτες, όμως, υπάρχει ένας παράγοντας που δύσκολα μετριέται αλλά επηρεάζει τα πάντα: η εμπιστοσύνη.

Ένας επιχειρηματίας επενδύει όταν πιστεύει ότι οι κανόνες δεν θα αλλάξουν αιφνιδιαστικά.

Ένας εργαζόμενος σχεδιάζει το μέλλον του όταν αισθάνεται ότι η οικονομία λειτουργεί με προβλεψιμότητα.

Ένας ξένος επενδυτής δεν εξετάζει μόνο τους φορολογικούς συντελεστές. Εξετάζει αν οι συμβάσεις εφαρμόζονται, αν τα δικαστήρια λειτουργούν αποτελεσματικά και αν το κράτος σέβεται τις δεσμεύσεις του.

Η ανάπτυξη, επομένως, δεν είναι μόνο αποτέλεσμα κεφαλαίων. Είναι και αποτέλεσμα εμπιστοσύνης.

Όπου οι θεσμοί είναι αξιόπιστοι, το επιχειρηματικό ρίσκο μειώνεται. Όπου κυριαρχεί η αβεβαιότητα, ακόμη και οι καλύτερες οικονομικές πολιτικές δυσκολεύονται να αποδώσουν.

Δημοκρατία χωρίς εμπιστοσύνη γίνεται εύθραυστη

Η δημοκρατία δεν στηρίζεται αποκλειστικά στις εκλογές. Στηρίζεται στην αποδοχή των αποτελεσμάτων τους.

Αυτό προϋποθέτει ότι οι πολίτες εμπιστεύονται τη διαδικασία, ακόμη κι όταν δεν συμφωνούν με το αποτέλεσμα.

Αν κάθε εκλογική αναμέτρηση θεωρείται εκ προοιμίου νοθευμένη, αν κάθε δικαστική απόφαση χαρακτηρίζεται πολιτικά υποκινούμενη και αν κάθε ανεξάρτητη αρχή αντιμετωπίζεται ως εργαλείο κάποιας παράταξης, τότε η ίδια η δημοκρατική λειτουργία αρχίζει να αποδυναμώνεται.

Η κριτική προς τους θεσμούς είναι απολύτως θεμιτή. Μάλιστα, αποτελεί βασικό στοιχείο μιας ανοιχτής κοινωνίας.

Άλλο όμως η κριτική και άλλο η συνολική απαξίωση.

Οι θεσμοί βελτιώνονται όταν ελέγχονται. Καταρρέουν όταν κανείς δεν πιστεύει πλέον ότι μπορούν να λειτουργήσουν.

Οι ισχυροί θεσμοί προστατεύουν και από τους καλούς και από τους κακούς ηγέτες

Στην πολιτική υπάρχει ένας διαχρονικός πειρασμός: να πιστεύουμε ότι όλα εξαρτώνται από το ποιος κυβερνά.

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Οι ώριμες δημοκρατίες δεν στηρίζονται στην υπόθεση ότι οι ηγέτες θα είναι πάντα ικανοί ή έντιμοι. Στηρίζονται στη δημιουργία θεσμών που περιορίζουν την αυθαιρεσία οποιουδήποτε ηγέτη.

Η διάκριση των εξουσιών, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί και η ελευθερία του Τύπου δεν υπάρχουν επειδή περιμένουμε το χειρότερο. Υπάρχουν επειδή αναγνωρίζουμε ότι η εξουσία χρειάζεται πάντα όρια.

Οι ισχυροί θεσμοί δεν προστατεύουν μόνο από τους κακούς κυβερνώντες.

Προστατεύουν και τους καλούς από τον πειρασμό να πιστέψουν ότι οι ίδιοι μπορούν να υποκαταστήσουν τους κανόνες.

Η εμπιστοσύνη κερδίζεται αργά και χάνεται γρήγορα

Η οικοδόμηση εμπιστοσύνης απαιτεί χρόνια συνέπειας.

Αρκούν όμως λίγες σοβαρές παραβιάσεις των κανόνων για να καταρρεύσει.

Ένα σκάνδαλο διαφθοράς.

Μια πολιτική παρέμβαση στη Δικαιοσύνη.

Μια δημόσια διοίκηση που λειτουργεί με δύο μέτρα και δύο σταθμά.

Μια υπόσχεση που επαναλαμβάνεται αλλά δεν υλοποιείται.

Κάθε τέτοιο γεγονός μπορεί να φαίνεται μεμονωμένο. Συσσωρευτικά, όμως, διαμορφώνουν μια συλλογική αντίληψη ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν όπως θα έπρεπε.

Και όταν αυτή η αντίληψη παγιωθεί, η αποκατάστασή της γίνεται εξαιρετικά δύσκολη.

Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα μιας σύγχρονης κοινωνίας

Συχνά αναζητούμε τη δύναμη μιας χώρας στο ΑΕΠ, στις στρατιωτικές δυνατότητες ή στους φυσικούς της πόρους. Όλα αυτά έχουν σημασία.

Υπάρχει όμως και ένας λιγότερο ορατός δείκτης, που πολλές φορές αποδεικνύεται ακόμη σημαντικότερος: ο βαθμός εμπιστοσύνης που υπάρχει ανάμεσα στους πολίτες και στους θεσμούς.

Όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι κανόνες εφαρμόζονται δίκαια, επενδύουν περισσότερο, συνεργάζονται ευκολότερα, αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και σχεδιάζουν το μέλλον με μεγαλύτερη αισιοδοξία.

Αντίθετα, όταν η δυσπιστία γίνει κυρίαρχη κουλτούρα, η κοινωνία εγκλωβίζεται σε έναν κύκλο αμοιβαίας καχυποψίας, όπου κάθε μεταρρύθμιση αντιμετωπίζεται ως ύποπτη και κάθε θεσμός ως αναξιόπιστος.

«Η εμπιστοσύνη, τελικά, δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η αόρατη υποδομή πάνω στην οποία στηρίζονται η οικονομία, η δημοκρατία και η κοινωνική συνοχή. Και ίσως αυτό να είναι το πιο δύσκολο μάθημα της σύγχρονης πολιτικής: οι μεγάλες κοινωνίες δεν οικοδομούνται μόνο με νόμους ή με ηγέτες. Οικοδομούνται όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους και ότι οι θεσμοί υπηρετούν το κοινό συμφέρον, όχι το συμφέρον των εκάστοτε ισχυρών.»