Γιατί οι κοινωνίες χρειάζονται κοινές αξίες αλλά όχι ομοφωνία

Οι περισσότερες πολιτικές συγκρούσεις ξεκινούν από μια λανθασμένη παραδοχή: ότι μια κοινωνία μπορεί να είναι σταθερή μόνο όταν οι περισσότεροι πολίτες σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο. Η ιστορία, όμως, δείχνει ακριβώς το αντίθετο.

Οι περισσότερες πολιτικές συγκρούσεις ξεκινούν από μια λανθασμένη παραδοχή: ότι μια κοινωνία μπορεί να είναι σταθερή μόνο όταν οι περισσότεροι πολίτες σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο. Η ιστορία, όμως, δείχνει ακριβώς το αντίθετο. Οι πιο επιτυχημένες δημοκρατίες δεν ήταν ποτέ κοινωνίες ομοφωνίας. Ήταν κοινωνίες που έμαθαν να διαχειρίζονται τη διαφωνία χωρίς να διαλύονται.

Η διαφορετικότητα των απόψεων δεν αποτελεί πρόβλημα για μια δημοκρατία. Είναι η φυσική της κατάσταση. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές εμπειρίες, διαφορετικές αξίες, διαφορετικές οικονομικές συνθήκες, διαφορετική παιδεία και διαφορετικές προτεραιότητες. Είναι αναπόφευκτο να βλέπουν τον κόσμο μέσα από διαφορετικά πρίσματα.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν μπορούμε να εξαλείψουμε τις διαφωνίες. Είναι αν μπορούμε να συνυπάρξουμε παρά τις διαφωνίες μας.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία του δημοκρατικού πολιτισμού.

Η διαφωνία δεν είναι αδυναμία της δημοκρατίας

Συχνά ακούμε ότι μια κοινωνία είναι «διχασμένη» επειδή υπάρχουν έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις. Στην πραγματικότητα, οι διαφωνίες αποτελούν ένδειξη ότι οι πολίτες έχουν την ελευθερία να εκφράζονται.

Το πρόβλημα δεν εμφανίζεται όταν υπάρχουν διαφορετικές απόψεις. Εμφανίζεται όταν οι διαφορετικές απόψεις παύουν να αναγνωρίζουν η μία την άλλη ως νόμιμες.

Σε μια ώριμη δημοκρατία μπορεί να υπάρχουν μεγάλες διαφωνίες για τη φορολογία, την οικονομία, τη μετανάστευση, την εκπαίδευση ή την εξωτερική πολιτική. Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι το δικαίωμα κάθε πολίτη να συμμετέχει ισότιμα στη δημόσια συζήτηση.

Η διαφωνία είναι δημιουργική όταν λειτουργεί μέσα σε ένα κοινό πλαίσιο κανόνων. Γίνεται επικίνδυνη όταν μετατρέπεται σε άρνηση της ίδιας της νομιμοποίησης του αντιπάλου.

Τι σημαίνει «κοινές αξίες»;

Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά χωρίς να εξηγείται.

Κοινές αξίες δεν σημαίνει ότι όλοι έχουμε τις ίδιες θρησκευτικές πεποιθήσεις, τις ίδιες πολιτικές ιδέες ή τον ίδιο τρόπο ζωής.

Σημαίνει ότι συμφωνούμε σε ορισμένες θεμελιώδεις αρχές που επιτρέπουν τη συνύπαρξη.

Για παράδειγμα:

Αυτές οι αρχές δεν καθορίζουν ποιο κόμμα πρέπει να κυβερνά. Καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αλλάζουν οι κυβερνήσεις χωρίς να καταρρέει το ίδιο το πολιτικό σύστημα.

Ομοφωνία ή κοινωνική συνοχή;

Πολλοί συγχέουν την κοινωνική συνοχή με την ομοφωνία.

Στην πραγματικότητα πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές έννοιες.

Η ομοφωνία προϋποθέτει ότι όλοι συμφωνούν σχεδόν σε όλα.

Η κοινωνική συνοχή σημαίνει ότι άνθρωποι με διαφορετικές απόψεις εξακολουθούν να αισθάνονται ότι ανήκουν στην ίδια πολιτική κοινότητα.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό των φιλελεύθερων δημοκρατιών.

Οι πολίτες δεν χρειάζεται να αγαπούν ο ένας τις ιδέες του άλλου. Χρειάζεται, όμως, να αποδέχονται ότι όλοι έχουν ίσα πολιτικά δικαιώματα.

Όταν αυτή η παραδοχή χάνεται, η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται εύκολα σε πολιτισμική ή ακόμη και υπαρξιακή σύγκρουση. Ο αντίπαλος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως συμπολίτης που σκέφτεται διαφορετικά. Παρουσιάζεται ως απειλή που πρέπει να εξαφανιστεί από τον δημόσιο χώρο.

Και τότε η δημοκρατία αρχίζει να χάνει το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της: την ικανότητα της ειρηνικής συνύπαρξης.

Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός και η αξία της πολυφωνίας

Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός δεν επιδιώκει να δημιουργήσει μια κοινωνία χωρίς συγκρούσεις. Αναγνωρίζει ότι οι συγκρούσεις συμφερόντων και αξιών είναι φυσικό μέρος κάθε ελεύθερης κοινωνίας.

Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο αντιμετώπισής τους.

Αντί να επιδιώκει την επιβολή μιας «σωστής» ιδεολογίας, επιδιώκει τη δημιουργία θεσμών που επιτρέπουν στις διαφορετικές ιδέες να συνυπάρχουν χωρίς να καταστρέφουν τη συνοχή της κοινωνίας.

Η ελευθερία της έκφρασης, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η ισότητα απέναντι στον νόμο και η προστασία των ατομικών δικαιωμάτων δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Είναι οι μηχανισμοί που επιτρέπουν σε ανθρώπους με βαθιές διαφωνίες να συνεχίζουν να ζουν μέσα στην ίδια δημοκρατική κοινότητα.

Η μεγαλύτερη πρόκληση των σύγχρονων δημοκρατιών

Η μεγαλύτερη πρόκληση των σύγχρονων δημοκρατιών δεν είναι ότι οι πολίτες διαφωνούν. Διαφωνούσαν πάντοτε. Η πραγματική πρόκληση είναι ότι ολοένα και περισσότεροι δυσκολεύονται να αποδεχθούν τη νομιμότητα της διαφορετικής άποψης.

Τα τελευταία χρόνια η πολιτική αντιπαράθεση αποκτά όλο και περισσότερο χαρακτηριστικά σύγκρουσης ταυτοτήτων. Η συζήτηση μετατοπίζεται από τα επιχειρήματα στα πρόσωπα και από τις πολιτικές προτάσεις στις πολιτισμικές διαφορές. Δεν εξετάζεται μόνο τι υποστηρίζει κάποιος, αλλά και σε ποια ομάδα ανήκει.

Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε ζήτημα ταυτότητας, κάθε συμβιβασμός μοιάζει με προδοσία. Η αλλαγή γνώμης εκλαμβάνεται ως αδυναμία και όχι ως ένδειξη ωριμότητας. Η δημόσια συζήτηση γίνεται πιο επιθετική και η αναζήτηση κοινών λύσεων υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη κάθε πλευράς να δικαιώσει τη δική της ομάδα.

Από τις ιδέες στις ταυτότητες

Η δημοκρατία οικοδομήθηκε πάνω στην αντιπαράθεση ιδεών. Οι πολίτες μπορούσαν να υποστηρίζουν διαφορετικές οικονομικές πολιτικές, διαφορετικά μοντέλα κοινωνικής οργάνωσης ή διαφορετικές αντιλήψεις για τον ρόλο του κράτους, χωρίς αυτό να αμφισβητεί τη συμμετοχή τους στην ίδια πολιτική κοινότητα.

Σήμερα, όμως, παρατηρείται μια διαφορετική τάση.

Η πολιτική προτίμηση μετατρέπεται σταδιακά σε στοιχείο προσωπικής ταυτότητας. Ο αντίπαλος δεν θεωρείται απλώς λανθασμένος. Συχνά παρουσιάζεται ως άνθρωπος χωρίς ηθικές αρχές, χωρίς δημοκρατική συνείδηση ή ακόμη και χωρίς δικαίωμα να εκφράζεται.

Αυτό αλλάζει ριζικά τη φύση της πολιτικής αντιπαράθεσης.

Αν η διαφωνία αφορά μια ιδέα, μπορεί να λυθεί μέσα από διάλογο, επιχειρήματα και εκλογές. Αν όμως αφορά την ίδια την αξία του ανθρώπου που εκφράζει την ιδέα, τότε κάθε διάλογος γίνεται σχεδόν αδύνατος.

Οι θεσμοί είναι σημαντικότεροι από τις κυβερνήσεις

Μία από τις βασικές αρχές του φιλελεύθερου δημοκρατικού πολιτεύματος είναι ότι καμία κυβέρνηση δεν είναι σημαντικότερη από τους θεσμούς.

Οι κυβερνήσεις αλλάζουν. Οι πλειοψηφίες αλλάζουν. Οι πολιτικές προτεραιότητες αλλάζουν.

Αυτό που πρέπει να παραμένει σταθερό είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο πραγματοποιούνται αυτές οι αλλαγές.

Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η ελευθερία του Τύπου, η προστασία των μειονοτήτων, η συνταγματική νομιμότητα και η διάκριση των εξουσιών δεν υπάρχουν για να προστατεύουν μια συγκεκριμένη κυβέρνηση. Υπάρχουν για να προστατεύουν τη δημοκρατία από οποιαδήποτε κυβέρνηση, ανεξαρτήτως πολιτικού χρώματος.

Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο σημείο να γίνει κατανοητό στον δημόσιο διάλογο.

Οι θεσμοί δεν δημιουργήθηκαν επειδή εμπιστευόμαστε τους ανθρώπους. Δημιουργήθηκαν ακριβώς επειδή γνωρίζουμε ότι κανένας άνθρωπος και καμία εξουσία δεν είναι αλάνθαστοι.

Η ανοχή δεν σημαίνει συμφωνία

Μία ακόμη παρανόηση αφορά την έννοια της ανοχής.

Συχνά θεωρείται ότι μια ανεκτική κοινωνία είναι μια κοινωνία όπου όλοι συμφωνούν μεταξύ τους ή αποδέχονται άκριτα κάθε άποψη.

Στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο.

Η ανοχή αποκτά νόημα μόνο όταν υπάρχουν πραγματικές διαφωνίες.

Είναι εύκολο να υπερασπίζεται κανείς την ελευθερία λόγου ανθρώπων που εκφράζουν απόψεις παρόμοιες με τις δικές του.

Η πραγματική δοκιμασία μιας δημοκρατίας είναι αν προστατεύει το δικαίωμα έκφρασης ακόμη και εκείνων με τους οποίους διαφωνούμε βαθιά, εφόσον κινούνται μέσα στα όρια του νόμου και του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Η αρχή αυτή δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι ένδειξη αυτοπεποίθησης μιας κοινωνίας που πιστεύει ότι οι ιδέες πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιχειρήματα και όχι με αποκλεισμούς.

Ο κοινός παρονομαστής μιας ελεύθερης κοινωνίας

Καμία σύγχρονη δημοκρατία δεν μπορεί να βασιστεί στην πολιτισμική, θρησκευτική ή ιδεολογική ομοιομορφία. Οι κοινωνίες γίνονται ολοένα πιο σύνθετες, πιο πολυπολιτισμικές και πιο ανοιχτές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι χάνεται η κοινωνική συνοχή.

Η συνοχή δεν προκύπτει επειδή όλοι έχουμε τις ίδιες πεποιθήσεις. Προκύπτει όταν όλοι αποδεχόμαστε ότι υπάρχουν κανόνες που ισχύουν για όλους.

Το Σύνταγμα, οι δημοκρατικοί θεσμοί, τα ατομικά δικαιώματα, η ισότητα απέναντι στον νόμο και η ειρηνική εναλλαγή της εξουσίας αποτελούν αυτόν τον κοινό παρονομαστή.

Πάνω σε αυτές τις αρχές μπορούν να συνυπάρχουν φιλελεύθεροι, σοσιαλδημοκράτες, συντηρητικοί, οικολόγοι και κάθε άλλη δημοκρατική πολιτική έκφραση.

Η δύναμη της δημοκρατίας βρίσκεται στη διαφωνία

Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση της εποχής μας είναι ότι η διαφωνία θεωρείται απειλή για τη συνοχή μιας χώρας.

Στην πραγματικότητα, οι κοινωνίες που προσπαθούν να επιβάλουν ομοφωνία είναι συνήθως οι πιο εύθραυστες. Η καταπίεση της διαφορετικής άποψης μπορεί να δημιουργεί προσωρινά την εικόνα της ενότητας, όμως κάτω από την επιφάνεια συσσωρεύονται εντάσεις που αργά ή γρήγορα εκδηλώνονται.

Αντίθετα, οι σταθερές δημοκρατίες δεν φοβούνται τη διαφωνία. Τη θεωρούν αναπόσπαστο στοιχείο της πολιτικής ζωής. Αυτό που προστατεύουν δεν είναι η ομοφωνία, αλλά η διαδικασία μέσα από την οποία οι διαφωνίες εκφράζονται ειρηνικά, κρίνονται από τους πολίτες και οδηγούν σε δημοκρατικές αποφάσεις.

Μια ελεύθερη κοινωνία δεν χρειάζεται πολίτες που σκέφτονται όλοι το ίδιο. Χρειάζεται πολίτες που, παρά τις διαφορές τους, αναγνωρίζουν ότι ο αντίπαλος δεν παύει να είναι συμπολίτης.

«Αυτή είναι ίσως η πιο δύσκολη αλλά και η πιο πολύτιμη δημοκρατική αρετή. Και είναι ο λόγος που οι κοινές αξίες μπορούν να κρατήσουν ενωμένη μια κοινωνία, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει ούτε ίχνος ομοφωνίας.»