Η ψυχολογία του λαϊκισμού: Γιατί οι απλές απαντήσεις κερδίζουν τις δύσκολες λύσεις (Λεφτά Υπάρχουν – Go back k. Merkel)

Ο λαϊκισμός είναι μία από τις πιο συζητημένες αλλά και πιο παρεξηγημένες έννοιες της σύγχρονης πολιτικής. Για κάποιους αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία. Για άλλους είναι η φυσική αντίδραση των πολιτών απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα που έχει απομακρυνθεί από τις κοινωνικές ανάγκες.

Η αλήθεια βρίσκεται συνήθως σε μια πιο σύνθετη περιοχή.

Ο λαϊκισμός δεν εμφανίζεται επειδή οι άνθρωποι είναι απλώς παραπλανημένοι ή επειδή στερούνται γνώσης. Εμφανίζεται επειδή απαντά σε πραγματικές ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες: στην ανάγκη για αναγνώριση, στην αίσθηση αδικίας, στον φόβο απέναντι στην αλλαγή και στην επιθυμία να υπάρχει μια ξεκάθαρη εξήγηση για έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο περίπλοκος.

Η δύναμη του λαϊκισμού δεν βρίσκεται μόνο στις πολιτικές του προτάσεις. Βρίσκεται κυρίως στην ικανότητά του να μετατρέπει την αβεβαιότητα σε μια απλή ιστορία.

Και οι άνθρωποι αγαπούν τις απλές ιστορίες.

Η πολιτική ως σύγκρουση ανάμεσα σε «εμάς» και «εκείνους»

Στον πυρήνα σχεδόν κάθε λαϊκιστικής αφήγησης βρίσκεται ένας διαχωρισμός: Υπάρχει ένας «πραγματικός λαός» και υπάρχει μια ομάδα που υποτίθεται ότι έχει απομακρυνθεί από αυτόν. Αυτή η ομάδα μπορεί να ονομάζεται πολιτική ελίτ, οικονομικό κατεστημένο, γραφειοκρατία, σύστημα ή οποιοσδήποτε άλλος αντίπαλος.

Το βασικό χαρακτηριστικό δεν είναι ποιος επιλέγεται ως αντίπαλος. Είναι η αντίληψη ότι η κοινωνία χωρίζεται σε δύο σχεδόν αντίθετα στρατόπεδα: εκείνους που εκπροσωπούν την αυθεντική βούληση του λαού και εκείνους που την εμποδίζουν. Αυτή η απλοποίηση έχει μεγάλη ψυχολογική δύναμη.

Οι κοινωνίες όμως δεν λειτουργούν έτσι. Οι σύγχρονες δημοκρατίες αποτελούνται από διαφορετικές ομάδες, συμφέροντα και αξίες που συχνά συγκρούονται. Η πολιτική είναι ακριβώς η διαδικασία μέσα από την οποία αυτές οι διαφορετικές ανάγκες πρέπει να συνυπάρξουν. Ο λαϊκισμός συχνά δυσκολεύεται με αυτή την πολυπλοκότητα, επειδή η πολυπλοκότητα δεν προσφέρει εύκολους αντιπάλους.

Γιατί οι πολίτες γοητεύονται από απλές λύσεις;

Τα μεγάλα προβλήματα μιας κοινωνίας σπάνια έχουν μία αιτία. Η οικονομική στασιμότητα μπορεί να σχετίζεται με την παραγωγικότητα, τη διεθνή οικονομία, τις επενδύσεις, τη δημογραφία, την εκπαίδευση και δεκάδες άλλους παράγοντες. Η κοινωνική ανασφάλεια μπορεί να συνδέεται με την οικονομία, την τεχνολογία, τις αλλαγές στις οικογενειακές δομές και τις διεθνείς εξελίξεις.

Όμως η ανθρώπινη ψυχολογία δυσκολεύεται με τις πολύπλοκες εξηγήσεις. Όταν ένας άνθρωπος αισθάνεται ότι χάνει τον έλεγχο της ζωής του, αναζητά μια αιτία που μπορεί να κατανοήσει. Ο λαϊκισμός προσφέρει αυτή την αιτία. Προσφέρει μια αφήγηση όπου η πραγματικότητα γίνεται απλούστερη: Υπάρχει ένα πρόβλημα. Υπάρχει κάποιος υπεύθυνος. Υπάρχει μια λύση. Η γοητεία αυτής της αφήγησης δεν βρίσκεται απαραίτητα στην ακρίβειά της. Βρίσκεται στην ψυχολογική ανακούφιση που προσφέρει.

Ο θυμός ως πολιτική ενέργεια

Οι κοινωνίες δεν κινητοποιούνται μόνο από ιδέες. Κινητοποιούνται και από συναισθήματα. Ο θυμός είναι ένα από τα ισχυρότερα πολιτικά συναισθήματα. Μπορεί να αποτελέσει δύναμη αλλαγής όταν στρέφεται απέναντι σε πραγματικές αδικίες. Πολλές ιστορικές μεταρρυθμίσεις ξεκίνησαν από κοινωνική αγανάκτηση.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο θυμός γίνεται η μοναδική βάση της πολιτικής. Ο θυμός αναζητά γρήγορες απαντήσεις. Η πολιτική όμως απαιτεί συχνά αργές και δύσκολες διαδικασίες. Η μεταρρύθμιση ενός θεσμού, η αλλαγή ενός παραγωγικού μοντέλου ή η αντιμετώπιση ενός κοινωνικού προβλήματος δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο με συνθήματα. Απαιτούν γνώση, συμβιβασμούς και χρόνο. Αυτά όμως είναι στοιχεία που δύσκολα ανταγωνίζονται τη δύναμη μιας απλής υπόσχεσης.

Η κρίση εμπιστοσύνης και η άνοδος του λαϊκισμού

Ο λαϊκισμός δεν αναπτύσσεται σε κενό. Συχνά εμφανίζεται όταν υπάρχει πραγματική κρίση εμπιστοσύνης. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν, ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από απόσταση ή ότι οι ίδιοι δεν έχουν ουσιαστική επιρροή, δημιουργείται ένα πολιτικό κενό. Αυτό το κενό κάποιος θα προσπαθήσει να καλύψει.

Η απάντηση μιας ώριμης δημοκρατίας δεν μπορεί να είναι απλώς η απόρριψη της λαϊκής δυσαρέσκειας. Η δυσαρέσκεια έχει πάντα κάποια αιτία. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η κοινωνία θα απαντήσει με καλύτερους θεσμούς, μεγαλύτερη διαφάνεια και αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση ή αν θα επιλέξει λύσεις που υπόσχονται ότι όλα μπορούν να αλλάξουν εύκολα και γρήγορα.

Ο λαϊκισμός και η ανάγκη για έναν ισχυρό ηγέτη

Ένα ακόμη στοιχείο που συχνά συνοδεύει τον λαϊκισμό είναι η αναζήτηση ενός προσώπου που παρουσιάζεται ως αυθεντικός εκπρόσωπος της κοινωνίας. Ο ηγέτης εμφανίζεται όχι απλώς ως πολιτικός εκπρόσωπος, αλλά ως η φωνή του λαού απέναντι σε ένα σύστημα που υποτίθεται ότι τον αγνοεί. Αυτή η σχέση είναι βαθιά συναισθηματική. Δεν βασίζεται μόνο σε προγράμματα και πολιτικές θέσεις. Βασίζεται στην εμπιστοσύνη ότι «κάποιος μας καταλαβαίνει».

Η δημοκρατία όμως δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην εμπιστοσύνη σε πρόσωπα. Χρειάζεται θεσμούς που λειτουργούν ανεξάρτητα από τα πρόσωπα. Όπως έγραψε ο Karl Popper, το σημαντικό ερώτημα για μια δημοκρατία δεν είναι μόνο ποιος κυβερνά, αλλά πώς μπορούμε να απομακρύνουμε ειρηνικά εκείνους που κυβερνούν όταν αποτυγχάνουν.

Η δημοκρατική απάντηση στον λαϊκισμό

Η εύκολη απάντηση είναι να θεωρήσουμε τον λαϊκισμό απλώς ως πρόβλημα άγνοιας. Αλλά αυτό δεν εξηγεί γιατί εκατομμύρια άνθρωποι σε διαφορετικές κοινωνίες στρέφονται προς λαϊκιστικές επιλογές. Η βαθύτερη απάντηση βρίσκεται στην ανάγκη των ανθρώπων να αισθάνονται ότι έχουν έλεγχο και ότι η φωνή τους έχει σημασία.

Μια δημοκρατία που αγνοεί αυτή την ανάγκη δημιουργεί χώρο για εκείνους που υπόσχονται να την καλύψουν. Η λύση δεν είναι περισσότερη περιφρόνηση προς τους πολίτες. Είναι καλύτεροι θεσμοί, πιο ειλικρινής πολιτικός λόγος και η ικανότητα να εξηγούνται δύσκολες αλήθειες χωρίς να μετατρέπονται σε εύκολες υποσχέσεις.

Η δύναμη των δύσκολων απαντήσεων

Ο λαϊκισμός θα παραμένει ισχυρός όσο οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν πραγματικά προβλήματα και οι πολίτες αισθάνονται ανασφάλεια. Η πρόκληση για τη δημοκρατική πολιτική δεν είναι να προσφέρει απλούστερες απαντήσεις. Είναι να προσφέρει κατανοητές απαντήσεις χωρίς να θυσιάζει την αλήθεια.

Γιατί η πολιτική ωριμότητα δεν μετριέται από το πόσο εύκολες είναι οι λύσεις που ακούμε. Μετριέται από το αν είμαστε έτοιμοι να αποδεχθούμε ότι τα σημαντικότερα προβλήματα απαιτούν συχνά δύσκολες αποφάσεις, χρόνο και συλλογική προσπάθεια.

«Ο λαϊκισμός κερδίζει όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι κανείς δεν τους ακούει. Η δημοκρατία κερδίζει όταν καταφέρνει να τους ακούσει χωρίς να τους υποσχεθεί ότι όλα μπορούν να λυθούν εύκολα.»