Ο ΚΟΣΜΟΣ ΜΠΑΙΝΕΙ ΣΕ ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΙΣΧΥΟΣ

Από την παγκοσμιοποίηση στη γεωπολιτική αντιπαράθεση – γιατί η οικονομία δεν αρκεί πλέον για να εξηγήσει τον κόσμο

Μια υπόσχεση που δεν κράτησε

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, επικράτησε η πεποίθηση ότι ο κόσμος είχε εισέλθει σε μια νέα εποχή. Η οικονομική συνεργασία φαινόταν να υπερισχύει των στρατιωτικών ανταγωνισμών, οι διεθνείς αγορές γίνονταν ολοένα και πιο αλληλοεξαρτώμενες και η παγκοσμιοποίηση παρουσιαζόταν ως μια σχεδόν αναπόφευκτη πορεία προς μεγαλύτερη ευημερία και σταθερότητα.

Η ιδέα ήταν απλή αλλά ισχυρή: όταν δύο χώρες συνδέονται οικονομικά, όταν οι επιχειρήσεις επενδύουν εκατέρωθεν και όταν οι κοινωνίες ανταλλάσσουν προϊόντα, τεχνολογία και ανθρώπους, το κόστος μιας σύγκρουσης γίνεται τόσο μεγάλο ώστε κανείς δεν έχει συμφέρον να τη προκαλέσει. Το εμπόριο, πίστευαν πολλοί, θα λειτουργούσε ως εγγύηση της ειρήνης.

Για αρκετά χρόνια αυτή η αντίληψη έμοιαζε να επιβεβαιώνεται. Η διεθνής οικονομία αναπτυσσόταν, η τεχνολογία έφερνε πιο κοντά τις κοινωνίες και οι διεθνείς οργανισμοί ενίσχυαν τη συνεργασία. Πολλοί μίλησαν ακόμη και για το «τέλος της ιστορίας», θεωρώντας ότι οι μεγάλες ιδεολογικές και γεωπολιτικές συγκρούσεις ανήκαν οριστικά στο παρελθόν.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτή η εκτίμηση ήταν υπερβολικά αισιόδοξη.

Η επιστροφή της ισχύος

Τα τελευταία χρόνια ο κόσμος δεν οργανώνεται πλέον γύρω από την οικονομική συνεργασία, αλλά γύρω από τον ανταγωνισμό ισχύος. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν αντιμετωπίζουν πλέον την οικονομία ως αυτοσκοπό, αλλά ως εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής.

Οι κυρώσεις, οι εμπορικοί περιορισμοί, ο έλεγχος στρατηγικών πρώτων υλών, η ενεργειακή εξάρτηση και ο ανταγωνισμός στην τεχνολογία αποτελούν πλέον βασικά μέσα άσκησης εξωτερικής πολιτικής.

Η ισχύς δεν μετριέται μόνο με στρατούς και εξοπλισμούς. Μετριέται με την ικανότητα μιας χώρας να ελέγχει κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού, να παράγει προηγμένη τεχνολογία, να εξασφαλίζει ενεργειακή επάρκεια και να προστατεύει τις ψηφιακές της υποδομές.

Η γεωπολιτική επέστρεψε, αλλά με νέα εργαλεία.

Η οικονομία έγινε πεδίο αντιπαράθεσης

Για δεκαετίες επικρατούσε η αντίληψη ότι η οικονομία και η γεωπολιτική αποτελούσαν δύο διαφορετικούς κόσμους. Οι επιχειρήσεις επένδυαν όπου υπήρχε κέρδος και τα κράτη φρόντιζαν κυρίως για τη διπλωματία και την ασφάλεια.

Σήμερα αυτός ο διαχωρισμός έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Η παραγωγή μικροτσίπ, η τεχνητή νοημοσύνη, τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών, οι σπάνιες γαίες, οι ενεργειακοί αγωγοί και οι θαλάσσιες εμπορικές οδοί δεν είναι απλώς οικονομικά ζητήματα. Είναι στρατηγικά πλεονεκτήματα.

Γι’ αυτό βλέπουμε κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν όλο και περισσότερο στην οικονομία, όχι απαραίτητα για κοινωνικούς λόγους, αλλά για λόγους εθνικής ασφάλειας. Η έννοια της «στρατηγικής αυτονομίας», που πριν από λίγα χρόνια ακουγόταν θεωρητική, σήμερα βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας πολιτικής πολλών κρατών.

Η αγορά εξακολουθεί να είναι βασικός μηχανισμός ανάπτυξης, αλλά δεν θεωρείται πλέον αρκετή για να διασφαλίσει την εθνική ανθεκτικότητα.

Η παγκοσμιοποίηση δεν τελείωσε – αλλά άλλαξε χαρακτήρα

Συχνά ακούμε ότι «η παγκοσμιοποίηση πέθανε». Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Το διεθνές εμπόριο συνεχίζει να υπάρχει. Οι επενδύσεις εξακολουθούν να διασχίζουν σύνορα και οι οικονομίες παραμένουν αλληλοεξαρτώμενες. Αυτό που αλλάζει είναι οι όροι αυτής της αλληλεξάρτησης.

Οι χώρες επιδιώκουν πλέον να μειώσουν τις εξαρτήσεις τους σε κρίσιμους τομείς. Αναζητούν πιο ασφαλείς εφοδιαστικές αλυσίδες, μεταφέρουν μέρος της παραγωγής πιο κοντά στις αγορές τους και επενδύουν σε τεχνολογίες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικά αντικείμενο του ιδιωτικού τομέα.

Η νέα εποχή δεν είναι εποχή απομόνωσης. Είναι εποχή επιλεκτικής παγκοσμιοποίησης, όπου η οικονομική συνεργασία συνυπάρχει με τον στρατηγικό ανταγωνισμό.

Η Ευρώπη μπροστά σε μια δύσκολη προσαρμογή

Ίσως κανένας γεωπολιτικός χώρος δεν επηρεάζεται περισσότερο από αυτή τη μετάβαση όσο η Ευρώπη.

Για δεκαετίες οι ευρωπαϊκές χώρες οικοδόμησαν την ευημερία τους πάνω σε ένα σχετικά σταθερό διεθνές περιβάλλον: ανοιχτές αγορές, φθηνή ενέργεια, ισχυρές εξαγωγές και μια αρχιτεκτονική ασφάλειας που επέτρεπε να δίνεται προτεραιότητα στην οικονομική ανάπτυξη.

Η μεταβολή του διεθνούς συστήματος υποχρεώνει πλέον την Ευρώπη να επανεξετάσει πολλές από τις παραδοχές της.

Η ενεργειακή ασφάλεια, η αμυντική συνεργασία, η βιομηχανική πολιτική και η τεχνολογική αυτονομία δεν αποτελούν πλέον δευτερεύοντα ζητήματα. Αποτελούν βασικές προϋποθέσεις της οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας.

Η συζήτηση για μια πιο αυτόνομη ευρωπαϊκή στρατηγική δεν αφορά την εγκατάλειψη των διεθνών συνεργασιών. Αφορά την ανάγκη να μπορεί η Ευρώπη να προστατεύει αποτελεσματικότερα τα συμφέροντά της σε έναν κόσμο όπου οι διεθνείς ισορροπίες γίνονται ολοένα πιο αβέβαιες.

Και η Ελλάδα;

Σε τέτοιες περιόδους μετάβασης, οι μικρότερες χώρες συχνά θεωρούν ότι απλώς παρακολουθούν τις εξελίξεις. Στην πραγματικότητα, όμως, η γεωγραφία και οι συμμαχίες μπορούν να μετατρέψουν ακόμη και κράτη με περιορισμένο μέγεθος σε σημαντικούς παράγοντες.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια περιοχή όπου διασταυρώνονται ενεργειακοί δρόμοι, θαλάσσιες μεταφορές, μεταναστευτικές ροές και ζητήματα ασφάλειας. Αυτό δημιουργεί προκλήσεις, αλλά και δυνατότητες.

Η αξιοποίηση αυτής της θέσης δεν εξαρτάται μόνο από την εξωτερική πολιτική. Εξαρτάται επίσης από την ποιότητα των θεσμών, την ανθεκτικότητα της οικονομίας, την τεχνολογική αναβάθμιση και την ικανότητα του κράτους να σχεδιάζει με ορίζοντα δεκαετιών και όχι εκλογικών κύκλων.

Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς αποκτά ξανά κεντρική σημασία, η στρατηγική προετοιμασία γίνεται σημαντικότερη από τις περιστασιακές αντιδράσεις.

Ο κόσμος δεν γίνεται απαραίτητα πιο επικίνδυνος. Γίνεται πιο απαιτητικός.

«Δεν ζούμε το τέλος της παγκοσμιοποίησης ούτε την επιστροφή του Ψυχρού Πολέμου. Ζούμε τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου η οικονομική ισχύς, η τεχνολογική υπεροχή, η θεσμική ανθεκτικότητα και η γεωπολιτική στρατηγική συνδέονται περισσότερο από ποτέ.»

Η επιστροφή της γεωπολιτικής δεν σημαίνει ότι ο κόσμος οδηγείται αναπόφευκτα σε μια νέα εποχή γενικευμένων συγκρούσεων. Σημαίνει όμως ότι η σταθερότητα δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη.

Τα κράτη καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην οικονομική συνεργασία και στην ανάγκη προστασίας κρίσιμων συμφερόντων. Οι κοινωνίες καλούνται να κατανοήσουν ότι η οικονομία, η τεχνολογία, η ενέργεια και η άμυνα δεν αποτελούν ξεχωριστά πεδία πολιτικής, αλλά διαφορετικές όψεις της ίδιας στρατηγικής πραγματικότητας.

Ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της εποχής μας. Δεν ζούμε το τέλος της παγκοσμιοποίησης ούτε την επιστροφή του Ψυχρού Πολέμου. Ζούμε τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου η οικονομική ισχύς, η τεχνολογική υπεροχή, η θεσμική ανθεκτικότητα και η γεωπολιτική στρατηγική συνδέονται περισσότερο από ποτέ.

Και όσα κράτη κατανοήσουν πρώτα αυτή τη νέα πραγματικότητα θα έχουν σημαντικό πλεονέκτημα απέναντι σε εκείνα που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τον κόσμο με τα εργαλεία του χθες.