Οι Αρένες της Πολιτικής και η Ψυχολογία του Πλήθους

Από τα λιοντάρια της αρχαιότητας στα ψηφιακά πλήθη – Η αρένα που κρύβουμε μέσα μας

Η ανάγκη για ενόχους

Οι άνθρωποι χτίζουν αρένες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Στην αρχαιότητα ήταν πέτρινα στάδια όπου πλήθη συγκεντρώνονταν για να δουν μονομάχους να σκοτώνονται ή καταδικασμένους να ρίχνονται στα λιοντάρια. Σήμερα οι αρένες έχουν αλλάξει μορφή. Είναι τα τηλεοπτικά πάνελ, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι κομματικοί μηχανισμοί, οι δημόσιες αντιπαραθέσεις και τα ψηφιακά πλήθη που απαιτούν καθημερινά έναν νέο ένοχο. Τα λιοντάρια δεν έχουν εξαφανιστεί· απλώς άλλαξαν πρόσωπο. Έγιναν η δημόσια διαπόμπευση, η ηθική εξόντωση, η ακύρωση, η συλλογική κατακραυγή.

Το ερώτημα όμως παραμένει το ίδιο: γιατί οι άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να στήνουν αρένες και να παρακολουθούν άλλους ανθρώπους να συντρίβονται μέσα σε αυτές;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην πολιτική ή στην κοινωνία. Βρίσκεται βαθιά μέσα στην ανθρώπινη ψυχολογία.

Προβολή, φόβος και η ψευδαίσθηση της ανωτερότητας

Ο άνθρωπος είναι ένα ον γεμάτο αντιφάσεις. Έχει ανάγκη από αγάπη και συνεργασία, αλλά ταυτόχρονα κουβαλά μέσα του επιθετικότητα, φόβο, φθόνο και ανασφάλεια. Αυτά τα συναισθήματα είναι δύσκολο να τα αναγνωρίσει στον εαυτό του. Έτσι συχνά τα προβάλλει σε κάποιον άλλο. Η ψυχολογία ονομάζει αυτή τη διαδικασία «προβολή». Όσα δεν αντέχουμε να δούμε μέσα μας, τα ανακαλύπτουμε στους άλλους.

Ένας θυμωμένος άνθρωπος θα δει παντού εχθρούς. Ένας φοβισμένος άνθρωπος θα δει παντού απειλές. Μια κοινωνία γεμάτη ανασφάλεια θα αναζητήσει ανθρώπους πάνω στους οποίους θα φορτώσει τις αποτυχίες και τους φόβους της. Έτσι γεννιέται ο αποδιοπομπαίος τράγος.

Στην πραγματικότητα, οι αρένες δεν κατασκευάζονται επειδή υπάρχουν ένοχοι. Συχνά κατασκευάζονται επειδή υπάρχει ανάγκη για ενόχους.

Η πολιτική ως ψυχολογική φυλή

Η πολιτική αξιοποιεί αυτή τη βαθιά ανθρώπινη τάση. Οι κομματικοί στρατοί λειτουργούν σαν ψυχολογικές φυλές. Προσφέρουν στα μέλη τους κάτι εξαιρετικά πολύτιμο: ταυτότητα. Λένε στον άνθρωπο ποιος είναι, πού ανήκει και ποιον πρέπει να θεωρεί φίλο ή εχθρό. Σε περιόδους αβεβαιότητας αυτό δημιουργεί ένα ισχυρό αίσθημα ασφάλειας.

Ο εγκέφαλος αγαπά τις απλές αφηγήσεις. Θέλει να πιστεύει ότι ο κόσμος χωρίζεται σε καλούς και κακούς, δίκαιους και άδικους, σωστούς και λανθασμένους. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο περίπλοκη. Γι’ αυτό οι άνθρωποι συχνά προτιμούν την αρένα από τη σκέψη. Η αρένα προσφέρει βεβαιότητα. Η σκέψη απαιτεί αμφιβολία.

Μέσα σε έναν κομματικό στρατό, η ταυτότητα του ατόμου συγχωνεύεται με την ταυτότητα της ομάδας. Η κριτική προς την παράταξη βιώνεται ως προσωπική επίθεση. Ο πολιτικός αντίπαλος παύει να είναι ένας άνθρωπος με διαφορετική άποψη και μετατρέπεται σε απειλή που πρέπει να ηττηθεί ή να εξευτελιστεί.

Η σκοτεινή γοητεία της δημόσιας τιμωρίας

Εδώ εμφανίζεται ένα ακόμη ψυχολογικό φαινόμενο: η ανάγκη για ηθική ανωτερότητα. Πολλοί άνθρωποι αντλούν αυτοεκτίμηση όχι από τα δικά τους επιτεύγματα αλλά από την αίσθηση ότι είναι ηθικά ανώτεροι από κάποιον άλλο. Όταν καταγγέλλουν έναν αντίπαλο, όταν τον διασύρουν ή τον βλέπουν να καταρρέει δημόσια, αισθάνονται ότι επιβεβαιώνεται η δική τους αξία.

Γι’ αυτό η δημόσια τιμωρία προκαλεί τόσο έντονη έλξη. Δεν ικανοποιεί μόνο την επιθετικότητα. Τρέφει και τον ναρκισσισμό του πλήθους. Το πλήθος νιώθει ότι βρίσκεται στη σωστή πλευρά της ιστορίας. Ότι είναι οι δίκαιοι που παρακολουθούν την πτώση των αδίκων.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη, πιο σκοτεινή διάσταση.

Η ψευδαίσθηση της δύναμης και ο εθισμός της θυσίας

Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται αδύναμοι απέναντι στα μεγάλα προβλήματα της ζωής, αναζητούν μικρές στιγμές δύναμης. Η αρένα τους προσφέρει ακριβώς αυτό. Ο θεατής που νιώθει ανίσχυρος απέναντι στην οικονομία, στην ανασφάλεια ή στις προσωπικές του αποτυχίες, αισθάνεται για λίγο ισχυρός όταν συμμετέχει στη συλλογική καταδίκη κάποιου άλλου. Η πτώση του θύματος δημιουργεί την ψευδαίσθηση ανύψωσης του θεατή.

«Αφού δεν μπορώ να λύσω τα προβλήματά μου, τουλάχιστον μπορώ να δω κάποιον άλλο να τιμωρείται.»

Αυτή η ψυχολογική ανταμοιβή είναι ισχυρή. Μάλιστα, συχνά λειτουργεί σαν εθισμός. Κάθε φορά που το πλήθος ολοκληρώνει μια δημόσια θυσία, σύντομα χρειάζεται μια καινούρια. Έναν νέο εχθρό. Έναν νέο ένοχο. Έναν νέο άνθρωπο για τα λιοντάρια.

Έτσι οι αρένες δεν κλείνουν ποτέ. Απλώς αλλάζουν θύματα.

Οι σύγχρονες αρένες της ψυχαγωγίας

Οι σύγχρονες αρένες όμως δεν περιορίζονται μόνο στην πολιτική ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Έχουν επεκταθεί βαθιά στη δομή της ψυχαγωγίας, δημιουργώντας ένα παράλληλο σύμπαν όπου η παρακολούθηση της ανθρώπινης σύγκρουσης γίνεται καθημερινή συνήθεια. Τα τηλεπαιχνίδια κλειδαρότρυπας και τα ριάλιτι τύπου Big Brother ή Survivor λειτουργούν ως ελεγχόμενες μικρο-αρένες, όπου η ιδιωτικότητα μετατρέπεται σε δημόσιο θέαμα και η ανθρώπινη συμπεριφορά τίθεται διαρκώς υπό κρίση. Το κοινό δεν παρατηρεί απλώς· συμμετέχει ενεργά μέσα από ψηφοφορίες, σχόλια και συλλογικές αποφάσεις αποβολής, αναπαράγοντας την ίδια λογική της αποδοχής και της απόρριψης.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η άνθηση των αφηγήσεων που βασίζονται σε πραγματικές υποθέσεις εγκλημάτων, όπου φόνοι και τραγωδίες παρουσιάζονται ως δραματικές ιστορίες προς κατανάλωση. Αν και συχνά συνοδεύονται από ψυχολογική ή κοινωνιολογική ανάλυση, δεν παύουν να εγείρουν το ερώτημα κατά πόσο η συνεχής αναπαράσταση της βίας μετατρέπει τον πόνο και τον θάνατο σε αφήγηση ψυχαγωγίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αρένα δεν είναι πλέον φυσική ή τηλεοπτική, αλλά αφηγηματική: το κοινό καταναλώνει ιστορίες όπου το έγκλημα γίνεται σενάριο και η ανθρώπινη τραγωδία μετατρέπεται σε αφήγηση έντασης και λύτρωσης.

Έτσι, από τα αρχαία στάδια μέχρι τις ψηφιακές πλατφόρμες και τις τηλεοπτικές οθόνες, η ίδια ανάγκη επανεμφανίζεται με διαφορετικές μορφές: η ανάγκη του πλήθους να παρακολουθεί σύγκρουση, να αποδίδει ρόλους, να κρίνει και να εκτονώνει μέσα από τους άλλους ό,τι δεν μπορεί ή δεν θέλει να επεξεργαστεί μέσα του.

Το πραγματικό μέτρο της ωριμότητας

Η τραγική ειρωνεία είναι ότι οι άνθρωποι που σήμερα ζητούν κάποιον να ριχτεί στα λιοντάρια, αύριο μπορεί να βρεθούν οι ίδιοι μέσα στην αρένα. Το πλήθος σπάνια αγαπά πραγματικά. Συνήθως αναζητά διαρκώς νέες θυσίες για να διατηρεί την ενότητά του και να εκτονώνει τις εντάσεις του.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό μέτρο της δημοκρατίας και της πολιτικής ωριμότητας να μην είναι το πόσο δυνατά φωνάζουν οι παρατάξεις ούτε πόσο αποτελεσματικά εξοντώνουν τους αντιπάλους τους. Ίσως να είναι η ικανότητα μιας κοινωνίας να αντιστέκεται στον αρχέγονο πειρασμό της αρένας: την ανάγκη να μετατρέπει ανθρώπους σε σύμβολα, εχθρούς ή θηράματα για τη συναισθηματική κατανάλωση του πλήθους.

Γιατί κάθε φορά που ένα πλήθος ζητά κάποιον για τα λιοντάρια, αποκαλύπτει λιγότερα για το θύμα και περισσότερα για τους δικούς του φόβους, τις ανασφάλειες και τις σκιές που δεν έχει ακόμη τολμήσει να αντικρίσει.

«Κάθε φορά που ένα πλήθος ζητά κάποιον για τα λιοντάρια, αποκαλύπτει λιγότερα για το θύμα και περισσότερα για τους δικούς του φόβους»