Οι Κλέφτες των Λέξεων: Τι Κρύβεται Πίσω από τους Ανθρώπους που Οικειοποιούνται Ξένες Σκέψεις;

Η πνευματική κλοπή ως ψυχολογικό σύμπτωμα – Μια ανάγνωση πίσω από τις λέξεις

Το αόρατο έγκλημα

Υπάρχει ένας ιδιαίτερος τύπος ανθρώπου που δεν κλέβει χρήματα, αντικείμενα ή περιουσίες. Κλέβει κάτι πιο αόρατο: τη σκέψη. Παίρνει ένα κείμενο, μια ιδέα, έναν στοχασμό που γεννήθηκε στο μυαλό κάποιου άλλου και τον παρουσιάζει ως δικό του. Συχνά μάλιστα απολαμβάνει τα συγχαρητήρια, τον θαυμασμό και την αναγνώριση χωρίς να νιώθει ιδιαίτερες ενοχές.

Το ερώτημα είναι γιατί.

Γιατί κάποιος να διεκδικήσει μια δόξα που δεν του ανήκει;

Η εύκολη απάντηση είναι ότι πρόκειται για ανεντιμότητα. Η ψυχολογία όμως σπάνια αρκείται στις εύκολες απαντήσεις. Πίσω από κάθε συμπεριφορά αναζητά την ανάγκη που εξυπηρετεί. Και στην περίπτωση της πνευματικής οικειοποίησης, η ανάγκη αυτή είναι συνήθως πολύ βαθύτερη από όσο φαίνεται.

Το έλλειμμα ταυτότητας

Στην καρδιά του φαινομένου βρίσκεται συχνά ένα έλλειμμα ταυτότητας. Ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη μόνο να υπάρχει. Έχει ανάγκη να αισθάνεται ότι αξίζει. Όταν όμως η αυτοεκτίμηση δεν στηρίζεται σε πραγματικά επιτεύγματα, γνώσεις ή δημιουργικότητα, αναζητά υποκατάστατα. Τότε το ξένο κείμενο μετατρέπεται σε ψυχολογικό προσθετικό μέλος. Δεν κλέβει απλώς λέξεις. Δανείζεται κύρος. Δανείζεται ευφυΐα. Δανείζεται μια προσωπικότητα που θα ήθελε να έχει.

Γι’ αυτό άλλωστε πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους δεν αντιγράφουν τυχαία. Επιλέγουν κείμενα που εκφράζουν βάθος, γνώση ή συναισθηματική ωριμότητα. Ουσιαστικά υιοθετούν μια ταυτότητα έτοιμη προς χρήση.

Η ψυχολογία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως προσπάθεια κάλυψης του χάσματος ανάμεσα στον πραγματικό και στον ιδανικό εαυτό. Όσο μεγαλύτερο είναι το χάσμα, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο πειρασμός της οικειοποίησης.

Ο φόβος της δημιουργίας

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση. Η αυθεντική δημιουργία είναι τρομακτική. Όποιος γράφει δικά του κείμενα εκτίθεται. Ρισκάρει να κριθεί, να απορριφθεί ή να αγνοηθεί. Αντίθετα, η αντιγραφή προσφέρει μια ψευδαίσθηση επιτυχίας χωρίς το άγχος της δημιουργίας. Το άτομο απολαμβάνει το χειροκρότημα χωρίς να έχει περάσει από τη δοκιμασία της έκθεσης.

Με άλλα λόγια, πολλές φορές πίσω από τον «κλέφτη των λέξεων» δεν βρίσκεται η υπερβολική αυτοπεποίθηση αλλά ακριβώς το αντίθετο: ο φόβος ότι δεν διαθέτει κάτι αρκετά αξιόλογο για να παρουσιάσει ως δικό του.

Παραδόξως, το φαινόμενο εμφανίζεται και σε ανθρώπους με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά. Εκεί το κίνητρο αλλάζει. Δεν κυριαρχεί η ανασφάλεια αλλά η αίσθηση δικαιώματος. Ο θαυμασμός γίνεται τόσο σημαντικός ώστε η προέλευση του έργου περνά σε δεύτερη μοίρα. Το άτομο δεν ενδιαφέρεται να δημιουργήσει· ενδιαφέρεται να εντυπωσιάσει.

Η ειρωνεία της δανεικής ταυτότητας

Ωστόσο, είτε η πηγή είναι η ανασφάλεια είτε ο ναρκισσισμός, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: μια δανεική εικόνα εαυτού.

Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ειρωνεία. Κάθε φορά που κάποιος παρουσιάζει ξένες σκέψεις ως δικές του, ίσως πείθει το κοινό, αλλά ασυνείδητα επιβεβαιώνει τη δική του αμφιβολία. Γιατί στο βάθος γνωρίζει μια αλήθεια που δεν μπορεί να χειροκροτηθεί ούτε να κρυφτεί. Ότι ο θαυμασμός δεν απευθύνεται σε εκείνον. Απευθύνεται στον άνθρωπο που δημιούργησε αυτό που ο ίδιος δεν τόλμησε ή δεν μπόρεσε να δημιουργήσει.

Και ίσως γι’ αυτό η πνευματική κλοπή δεν αποτελεί τελικά ένδειξη δύναμης. Αποτελεί συχνά το πιο διακριτικό σύμπτωμα μιας ταυτότητας που αναζητά απεγνωσμένα τον εαυτό της μέσα στις λέξεις των άλλων.

«Ο θαυμασμός δεν απευθύνεται σε εκείνον. Απευθύνεται στον άνθρωπο που δημιούργησε αυτό που ο ίδιος δεν τόλμησε ή δεν μπόρεσε να δημιουργήσει»