Γιατί βλέπουμε μόνο όσα μας συμφέρουν;

Η ανθρώπινη σκέψη δεν λειτουργεί σαν ένας ουδέτερος καθρέφτης της πραγματικότητας. Συχνά αναζητούμε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε και αποφεύγουμε εκείνες που μας αναγκάζουν να αμφισβητήσουμε τον εαυτό μας.

Ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της ανθρώπινης σκέψης είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν τον εαυτό τους αντικειμενικό.

Πιστεύουμε ότι ακούμε τα γεγονότα, εξετάζουμε τα στοιχεία και καταλήγουμε σε λογικά συμπεράσματα. Όταν όμως κάποιος διαφωνεί μαζί μας, συχνά αναρωτιόμαστε πώς είναι δυνατόν να μην βλέπει κάτι που για εμάς είναι προφανές.

Η απάντηση βρίσκεται σε έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς της ανθρώπινης ψυχολογίας: την προκατάληψη επιβεβαίωσης (confirmation bias).

Δεν πρόκειται για μια αδυναμία που αφορά κάποιους «άλλους». Αφορά όλους μας.

Ο εγκέφαλός μας έχει την τάση να αναζητά, να θυμάται και να δίνει μεγαλύτερη σημασία σε πληροφορίες που συμφωνούν με τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας, ενώ συχνά υποτιμά ή απορρίπτει εκείνες που τις αμφισβητούν.

Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές φορές δεν βλέπουμε τον κόσμο όπως πραγματικά είναι, αλλά όπως ταιριάζει στην εικόνα που έχουμε ήδη δημιουργήσει.

Ο εγκέφαλος δεν αναζητά πάντα την αλήθεια

Θα θέλαμε να πιστεύουμε ότι η βασική λειτουργία της σκέψης μας είναι η αναζήτηση της αλήθειας.

Στην πραγματικότητα, ο εγκέφαλος έχει εξελιχθεί κυρίως για να μας βοηθά να παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις και να προσαρμοζόμαστε στο περιβάλλον μας.

Για χιλιάδες χρόνια, η επιβίωση δεν εξαρτιόταν από το να αναλύουμε κάθε πληροφορία με απόλυτη ακρίβεια. Συχνά ήταν πιο χρήσιμο να αναγνωρίζουμε γρήγορα κινδύνους, να εμπιστευόμαστε την ομάδα μας και να χρησιμοποιούμε προηγούμενες εμπειρίες για να αποφασίσουμε.

Αυτή η λειτουργία μας βοήθησε να επιβιώσουμε.

Όμως στον σύγχρονο κόσμο, όπου οι πληροφορίες είναι άπειρες και οι αποφάσεις πολύπλοκες, ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να μας οδηγήσει σε λάθη.

Δεν ψάχνουμε πάντα τι είναι αληθινό.

Συχνά ψάχνουμε τι μας κάνει να αισθανόμαστε ότι έχουμε δίκιο.

Όταν μια άποψη γίνεται μέρος της ταυτότητάς μας

Οι απόψεις μας δεν είναι απλές πληροφορίες στο μυαλό μας.

Πολλές φορές συνδέονται με την προσωπική μας ταυτότητα.

Οι πολιτικές μας πεποιθήσεις, οι κοινωνικές μας αξίες, οι θρησκευτικές αντιλήψεις ή ακόμη και οι επιλογές ζωής μας αποτελούν κομμάτια του τρόπου με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας.

Όταν κάποιος αμφισβητεί μια άποψή μας, δεν αισθανόμαστε πάντα ότι αμφισβητεί απλώς μια ιδέα.

Μπορεί να αισθανθούμε ότι αμφισβητεί εμάς τους ίδιους.

Γι’ αυτό πολλές συζητήσεις καταλήγουν σε ένταση. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η διαφορά απόψεων. Είναι ότι η διαφωνία μετατρέπεται σε σύγκρουση ταυτότητας.

Ένας άνθρωπος που έχει επενδύσει συναισθηματικά σε μια συγκεκριμένη άποψη δυσκολεύεται περισσότερο να εξετάσει στοιχεία που την αντικρούουν.

Αναζητούμε πληροφορίες που μας δικαιώνουν

Στην καθημερινή ζωή αυτό συμβαίνει συνεχώς.

Αν πιστεύουμε ότι μια συγκεκριμένη πολιτική είναι επιτυχημένη, θα αναζητήσουμε άρθρα, αναλύσεις και δεδομένα που υποστηρίζουν αυτή την άποψη.

Αντίθετα, μπορεί να θεωρήσουμε αναξιόπιστες ή προκατειλημμένες τις πληροφορίες που παρουσιάζουν μια διαφορετική εικόνα.

Το ίδιο συμβαίνει σε οικονομικές επιλογές, κοινωνικά ζητήματα ή προσωπικές αποφάσεις.

Ένας άνθρωπος που έχει αγοράσει ένα συγκεκριμένο προϊόν είναι πιθανότερο να προσέξει θετικές κριτικές και να αγνοήσει αρνητικές.

Κάποιος που έχει πάρει μια σημαντική απόφαση στη ζωή του συχνά αναζητά στοιχεία που αποδεικνύουν ότι έκανε τη σωστή επιλογή.

Η ανάγκη να αισθανόμαστε συνεπείς με τον εαυτό μας είναι ισχυρή.

Η εποχή των αλγορίθμων ενισχύει το πρόβλημα

Στο παρελθόν, η έκθεση σε διαφορετικές απόψεις ήταν πιο φυσική.

Οι άνθρωποι διάβαζαν διαφορετικές εφημερίδες, παρακολουθούσαν κοινά τηλεοπτικά προγράμματα και μοιράζονταν έναν σχετικά κοινό δημόσιο χώρο συζήτησης.

Σήμερα, οι ψηφιακές πλατφόρμες δημιουργούν ένα διαφορετικό περιβάλλον.

Οι αλγόριθμοι μαθαίνουν τι μας ενδιαφέρει και μας προτείνουν περισσότερο περιεχόμενο παρόμοιο με αυτό που ήδη καταναλώνουμε.

Αυτό είναι χρήσιμο από πλευράς εμπειρίας χρήστη, αλλά μπορεί να δημιουργήσει κλειστούς κύκλους πληροφόρησης.

Ένας άνθρωπος που βλέπει συνεχώς περιεχόμενο που συμφωνεί μαζί του μπορεί σταδιακά να θεωρεί ότι η δική του άποψη είναι η αυτονόητη αλήθεια και ότι όσοι διαφωνούν είναι απλώς παραπληροφορημένοι ή κακόβουλοι.

Η διαφορετική άποψη δεν εξαφανίζεται.

Απλώς γίνεται λιγότερο ορατή.

Γιατί οι έξυπνοι άνθρωποι δεν είναι πάντα πιο αντικειμενικοί

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο της ανθρώπινης ψυχολογίας είναι ότι η εξυπνάδα δεν προστατεύει απαραίτητα από τις προκαταλήψεις.

Μάλιστα, άνθρωποι με υψηλές γνωστικές ικανότητες μπορούν μερικές φορές να γίνουν καλύτεροι στο να βρίσκουν επιχειρήματα που υποστηρίζουν τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις τους.

Η λογική μπορεί να χρησιμοποιηθεί με δύο τρόπους.

Μπορεί να μας βοηθήσει να εξετάσουμε τα δεδομένα και να αναζητήσουμε την αλήθεια.

Μπορεί όμως και να χρησιμοποιηθεί για να υπερασπιστούμε μια θέση που έχουμε ήδη αποφασίσει να κρατήσουμε.

Η πραγματική κριτική σκέψη δεν είναι η ικανότητα να βρίσκουμε επιχειρήματα υπέρ της άποψής μας.

Είναι η ικανότητα να εξετάζουμε αν η άποψή μας αντέχει στον έλεγχο.

Πώς μπορούμε να περιορίσουμε την προκατάληψη επιβεβαίωσης;

Δεν μπορούμε να εξαλείψουμε πλήρως αυτόν τον μηχανισμό.

Μπορούμε όμως να μάθουμε να τον αναγνωρίζουμε.

Η πιο δύσκολη ερώτηση που μπορεί να κάνει κάποιος στον εαυτό του είναι:

«Αν αυτό που πιστεύω ήταν λάθος, θα το καταλάβαινα;»

Η δημοκρατία χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να αμφισβητούν τον εαυτό τους

Η δημοκρατία δεν βασίζεται στην ιδέα ότι όλοι θα συμφωνούν.

Αντίθετα, βασίζεται στην αποδοχή ότι όλοι μπορούμε να κάνουμε λάθος.

Γι’ αυτό χρειάζεται ελεύθερο διάλογο, διαφορετικές απόψεις, ανεξάρτητη ενημέρωση και θεσμούς που επιτρέπουν τη διόρθωση.

Μια κοινωνία όπου κάθε πλευρά βλέπει μόνο όσα επιβεβαιώνουν τις πεποιθήσεις της γίνεται πιο ευάλωτη στην πόλωση και στη χειραγώγηση.

Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι να πείσουμε τους άλλους ότι έχουμε δίκιο.

Είναι να διατηρήσουμε την ικανότητα να εξετάζουμε αν ίσως δεν έχουμε.

«Η πραγματική σκέψη δεν ξεκινά όταν βρίσκουμε απαντήσεις. Ξεκινά όταν έχουμε το θάρρος να κάνουμε καλύτερες ερωτήσεις.»