Ο John Stuart Mill αναφέρεται συχνά στις πολιτικές συζητήσεις ως υπερασπιστής της ελευθερίας. Όμως οι ιδέες του ήταν πολύ πιο σύνθετες από το απλό σύνθημα «ο καθένας κάνει ό,τι θέλει». Σχεδόν 170 χρόνια μετά τη συγγραφή του έργου του Περί Ελευθερίας, οι προβληματισμοί του παραμένουν εντυπωσιακά επίκαιροι.

Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση χαρακτηρίζεται από έντονη πόλωση, λογοκρισία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακυρώσεις προσώπων και διαρκείς συγκρούσεις για το τι επιτρέπεται να ειπωθεί, το όνομα του John Stuart Mill ακούγεται όλο και συχνότερα. Πολλοί επικαλούνται τις ιδέες του για να υπερασπιστούν την ελευθερία της έκφρασης ή την ατομική αυτονομία.

Το ερώτημα είναι αν γνωρίζουμε πραγματικά τι υποστήριζε.

Ο Mill δεν πίστευε σε μια κοινωνία χωρίς κανόνες. Δεν θεωρούσε ότι η ελευθερία σημαίνει απουσία κάθε περιορισμού. Αντίθετα, επιχείρησε να απαντήσει σε ένα από τα δυσκολότερα πολιτικά ερωτήματα: μέχρι πού μπορεί η κοινωνία ή το κράτος να περιορίζει την ελευθερία του ατόμου;

Η απάντησή του επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία.

Η αρχή της μη πρόκλησης βλάβης

Η πιο γνωστή ιδέα του Mill είναι η λεγόμενη «αρχή της βλάβης» (harm principle).

Σύμφωνα με αυτήν, ο μόνος λόγος για τον οποίο η κοινωνία ή το κράτος μπορεί να περιορίσει νόμιμα την ελευθερία ενός ανθρώπου είναι για να αποτρέψει τη βλάβη προς άλλους ανθρώπους.

Αυτό σημαίνει ότι οι προσωπικές επιλογές ενός ενήλικου ανθρώπου, όσο λανθασμένες ή αντιδημοφιλείς κι αν θεωρούνται, δεν αποτελούν από μόνες τους λόγο κρατικής παρέμβασης.

Ο Mill έκανε μια σημαντική διάκριση: άλλο είναι να προστατεύουμε τους ανθρώπους από τη βία, την απάτη ή την παραβίαση των δικαιωμάτων τους και άλλο να τους αναγκάζουμε να ζουν σύμφωνα με τις δικές μας αντιλήψεις περί σωστής ζωής.

Η κοινωνία μπορεί να διαφωνεί με τις επιλογές ενός ανθρώπου. Δεν αποκτά όμως αυτόματα το δικαίωμα να τις απαγορεύσει.

Η ελευθερία του λόγου ακόμη και όταν ενοχλεί

Ίσως το πιο διαχρονικό μέρος της σκέψης του Mill αφορά την ελευθερία της έκφρασης.

Υποστήριζε ότι ακόμη και μια λανθασμένη ή μειοψηφική άποψη έχει αξία για τη δημοκρατία.

Γιατί;

Πρώτον, επειδή μπορεί τελικά να αποδειχθεί σωστή. Η ιστορία είναι γεμάτη από ιδέες που αρχικά αντιμετωπίστηκαν ως επικίνδυνες ή παράλογες και αργότερα έγιναν κοινός τόπος.

Δεύτερον, ακόμη και αν μια άποψη είναι λανθασμένη, η αντιπαράθεση μαζί της βοηθά την κοινωνία να κατανοήσει καλύτερα γιατί οι αντίθετες θέσεις είναι ισχυρότερες.

Για τον Mill, μια αλήθεια που δεν αμφισβητείται καταλήγει εύκολα να γίνεται ένα κενό σύνθημα, αποδεκτό από συνήθεια και όχι από κατανόηση.

Η ελεύθερη ανταλλαγή επιχειρημάτων δεν είναι απλώς δικαίωμα. Είναι εργαλείο αναζήτησης της αλήθειας.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι πάντα το κράτος

Ένα σημείο της σκέψης του Mill που συχνά παραβλέπεται είναι ότι ανησυχούσε όχι μόνο για την κρατική εξουσία αλλά και για την κοινωνική πίεση.

Όταν οι άνθρωποι φοβούνται να εκφράσουν διαφορετική γνώμη επειδή κινδυνεύουν να στιγματιστούν, να αποκλειστούν ή να αντιμετωπίσουν κοινωνική απομόνωση, η ελευθερία περιορίζεται με διαφορετικό αλλά εξίσου ουσιαστικό τρόπο.

Ο Mill αποκαλούσε αυτή την κατάσταση «τυραννία της κοινής γνώμης».

Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σημερινή ψηφιακή εποχή, όπου η δημόσια κατακραυγή μπορεί να εξαπλωθεί μέσα σε λίγες ώρες και να επηρεάσει ανθρώπους, επιχειρήσεις ή δημόσιες προσωπικότητες πριν ακόμη υπάρξει ουσιαστικός διάλογος.

Η ατομικότητα ως κινητήρια δύναμη της προόδου

Ο Mill δεν υπερασπιζόταν την ελευθερία μόνο ως δικαίωμα.

Τη θεωρούσε απαραίτητη προϋπόθεση της κοινωνικής προόδου.

Πίστευε ότι οι κοινωνίες εξελίσσονται επειδή διαφορετικοί άνθρωποι δοκιμάζουν νέες ιδέες, νέους τρόπους ζωής και διαφορετικές λύσεις στα κοινά προβλήματα.

Αν όλοι σκέφτονταν, μιλούσαν και ενεργούσαν με τον ίδιο τρόπο, η κοινωνία θα παρέμενε στάσιμη.

«Η διαφορετικότητα δεν αποτελεί πρόβλημα που πρέπει να εξαλειφθεί. Είναι πηγή δημιουργικότητας, καινοτομίας και εξέλιξης»

Για τον Mill, η ατομικότητα δεν ήταν μορφή εγωισμού αλλά στοιχείο μιας υγιούς δημοκρατίας.

Ήταν ο Mill υπέρ της απόλυτης ελευθερίας;

Η απάντηση είναι όχι.

Ο Mill αναγνώριζε ότι υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η κρατική παρέμβαση είναι απολύτως αναγκαία.

Η προστασία της ζωής, της ασφάλειας, της ιδιοκτησίας και των δικαιωμάτων των άλλων αποτελεί θεμελιώδη αποστολή κάθε οργανωμένης πολιτείας.

Επίσης, θεωρούσε ότι η εκπαίδευση είναι απαραίτητη για την άσκηση της ελευθερίας. Ένας πολίτης που δεν διαθέτει γνώση και κριτική σκέψη δυσκολεύεται να λαμβάνει πραγματικά ελεύθερες αποφάσεις.

Η ελευθερία, επομένως, δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς υπεύθυνους πολίτες.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Mill συνέδεε στενά την ελευθερία με την προσωπική ευθύνη.

Γιατί παραμένει επίκαιρος

Ο κόσμος έχει αλλάξει ριζικά από τον 19ο αιώνα. Οι τεχνολογίες, η παγκοσμιοποίηση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν προκλήσεις που ο Mill δεν θα μπορούσε να προβλέψει.

Παρ’ όλα αυτά, τα βασικά ερωτήματα παραμένουν τα ίδια.

Μέχρι ποιο σημείο μπορεί το κράτος να παρεμβαίνει στη ζωή των πολιτών;

Πότε η προστασία της κοινωνίας μετατρέπεται σε περιορισμό της ελευθερίας;

Πώς μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να φιμώνουμε ο ένας τον άλλον;

Οι απαντήσεις δεν είναι ποτέ εύκολες. Όμως ο Mill μας υπενθυμίζει ότι μια δημοκρατία γίνεται ισχυρότερη όχι όταν εξαφανίζει τις διαφωνίες, αλλά όταν δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε αυτές να εκφράζονται ελεύθερα και να αντιμετωπίζονται με επιχειρήματα αντί με απαγορεύσεις.

Η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του ίσως βρίσκεται ακριβώς εκεί: στην πεποίθηση ότι η ελευθερία δεν είναι απλώς ένα ατομικό προνόμιο, αλλά η αναγκαία συνθήκη για μια κοινωνία που θέλει να αναζητά την αλήθεια, να διορθώνει τα λάθη της και να εξελίσσεται διαρκώς. Και αυτή είναι μια ιδέα που παραμένει εξίσου σημαντική σήμερα όσο και πριν από σχεδόν δύο αιώνες.