Όταν η οικογένεια γίνεται το πρώτο σύστημα εξουσίας: Ρόλοι, προσδοκίες και αόρατοι κανόνες

Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο περιβάλλον μέσα στο οποίο ο άνθρωπος μαθαίνει τι σημαίνει σχέση, ασφάλεια, αποδοχή και επικοινωνία. Είναι ο χώρος όπου διαμορφώνονται οι πρώτες αντιλήψεις για τον εαυτό και τους άλλους.

Ταυτόχρονα, όμως, η οικογένεια δεν είναι μόνο ένας χώρος αγάπης και φροντίδας. Είναι και ένα σύστημα σχέσεων μέσα στο οποίο υπάρχουν ρόλοι, κανόνες, προσδοκίες και μορφές επιρροής.

Σε κάθε οικογένεια, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούν τα μέλη της, δημιουργείται μια συγκεκριμένη «τάξη πραγμάτων». Κάποιος γίνεται ο υπεύθυνος, κάποιος ο ειρηνοποιός, κάποιος ο επαναστάτης, κάποιος εκείνος που φέρνει τις επιτυχίες και κάποιος εκείνος που θεωρείται ότι χρειάζεται πάντα βοήθεια.

Οι ρόλοι αυτοί μπορεί να φαίνονται φυσικοί, όμως πολλές φορές καθορίζουν τη συναισθηματική ανάπτυξη των μελών της οικογένειας, ακόμη και όταν αυτά ενηλικιωθούν.

Η οικογένεια ως σύστημα σχέσεων

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχολογία βλέπει την οικογένεια όχι απλώς ως ένα σύνολο ατόμων, αλλά ως ένα σύστημα όπου κάθε μέλος επηρεάζει και επηρεάζεται από τα υπόλοιπα.

Μια αλλαγή σε ένα άτομο μπορεί να επηρεάσει ολόκληρη τη δυναμική της οικογένειας.

Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί αρχίζει να διεκδικεί περισσότερη ανεξαρτησία, αυτό μπορεί να προκαλέσει άγχος σε μια οικογένεια που είχε συνηθίσει διαφορετικές ισορροπίες. Όταν ένας ενήλικας γιος ή κόρη εκφράζει διαφορετικές απόψεις από τους γονείς, η σύγκρουση δεν αφορά πάντα μόνο τη συγκεκριμένη διαφωνία. Μπορεί να αφορά την αλλαγή των ρόλων που είχαν διαμορφωθεί επί χρόνια.

Η οικογένεια έχει συχνά μια φυσική τάση να διατηρεί την ισορροπία της, ακόμη και όταν αυτή η ισορροπία δεν είναι πάντα λειτουργική.

Οι αόρατοι κανόνες της οικογένειας

Κάθε οικογένεια διαθέτει κανόνες. Μερικοί είναι ξεκάθαροι: «Στο σπίτι μιλάμε με σεβασμό». «Τα παιδιά πρέπει να σπουδάσουν». Υπάρχουν όμως και άλλοι κανόνες που δεν λέγονται ποτέ φωναχτά.

Αυτοί οι άγραφοι κανόνες μπορούν να επηρεάσουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο μαθαίνει να σχετίζεται με τον εαυτό του και τους άλλους.

Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου ο θυμός δεν επιτρέπεται μπορεί να γίνει ένας ενήλικας που δυσκολεύεται να εκφράσει δυσαρέσκεια ή να θέσει όρια.

Ένα παιδί που μαθαίνει ότι η αγάπη συνδέεται με την επίδοση μπορεί να γίνει ένας ενήλικας που αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του.

Οι ρόλοι που δημιουργούνται μέσα στην οικογένεια

Σε πολλές οικογένειες τα παιδιά αναλαμβάνουν ρόλους που ξεπερνούν τη φυσιολογική τους ηλικία.

Οι ρόλοι αυτοί δεν είναι πάντα αποτέλεσμα συνειδητών επιλογών. Συχνά δημιουργούνται ως τρόποι προσαρμογής στις ανάγκες του οικογενειακού περιβάλλοντος.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ένα παιδί συνεχίζει να κουβαλά τον ίδιο ρόλο και στην ενήλικη ζωή, ακόμη και όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει.

Όταν η αγάπη συνδέεται με την υπακοή

Σε ορισμένα οικογενειακά περιβάλλοντα, η διαφωνία μπορεί να βιώνεται ως απόρριψη.

Το παιδί μαθαίνει ότι η αποδοχή εξαρτάται από το αν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των γονέων.

Αργότερα, ως ενήλικας, μπορεί να δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις που διαφοροποιούνται από τις επιθυμίες της οικογένειας.

Μπορεί να αισθάνεται ενοχή όταν επιλέγει διαφορετικό δρόμο, όταν θέτει όρια ή όταν προτεραιοποιεί τις δικές του ανάγκες.

Η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στην πράξη της διαφοροποίησης. Βρίσκεται στο συναίσθημα ότι η ανεξαρτησία μπορεί να σημαίνει απώλεια της αγάπης.

Η κληρονομιά των προηγούμενων γενεών

Οι οικογένειες δεν μεταφέρουν μόνο οικονομικά ή πολιτισμικά στοιχεία. Μεταφέρουν και συναισθηματικά μοτίβα.

Τρόποι επικοινωνίας, αντιλήψεις για την επιτυχία, φόβοι, σιωπές και άλυτες συγκρούσεις μπορούν να περάσουν από γενιά σε γενιά.

Ένας γονιός που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου δεν υπήρχε χώρος για συναισθήματα μπορεί να δυσκολεύεται να δημιουργήσει διαφορετικό κλίμα με τα δικά του παιδιά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι οικογενειακές δυσκολίες είναι καταδικασμένες να επαναλαμβάνονται. Σημαίνει όμως ότι η αλλαγή απαιτεί επίγνωση.

Η ενηλικίωση ως διαδικασία διαφοροποίησης

Η ψυχολογική ενηλικίωση δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος απορρίπτει την οικογένειά του ή παύει να ενδιαφέρεται για αυτήν.

Σημαίνει ότι μπορεί να διατηρεί τη σύνδεση χωρίς να χάνει την προσωπική του ταυτότητα.

Η διαφοροποίηση του εαυτού, όπως περιγράφεται στη συστημική θεωρία, αφορά την ικανότητα ενός ανθρώπου να παραμένει συνδεδεμένος με τους σημαντικούς άλλους, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί τις δικές του σκέψεις, αξίες και επιλογές.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα βήματα ψυχολογικής ωρίμανσης.

Η οικογένεια ως αφετηρία, όχι ως μοίρα

Η οικογένεια αφήνει αποτύπωμα. Δεν καθορίζει όμως απόλυτα την πορεία ενός ανθρώπου.

Οι πρώτες σχέσεις επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, αλλά η αυτογνωσία και η επεξεργασία αυτών των εμπειριών μπορούν να δημιουργήσουν νέους τρόπους σύνδεσης.

Η κατανόηση της οικογενειακής μας ιστορίας δεν έχει στόχο να βρει ενόχους.

Έχει στόχο να φωτίσει τους μηχανισμούς που μας διαμόρφωσαν.

«Γιατί μόνο όταν κατανοούμε από πού προερχόμαστε μπορούμε να επιλέξουμε συνειδητά προς τα πού θέλουμε να πάμε.»