Με τα νότια λιμάνια υπό αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό, η Τεχεράνη αναζητά εναλλακτικές οδούς για να συνεχίσει να εξάγει πετρέλαιο και να εισάγει βασικά αγαθά. Η Κασπία Θάλασσα, η σιδηροδρομική σύνδεση με την Κίνα, οι χερσαίες διαδρομές μέσω Τουρκίας και Πακιστάν και ο τερματικός σταθμός του Τζασκ βρίσκονται στο επίκεντρο. Οι ειδικοί προειδοποιούν για υλικοτεχνικές δυσκολίες, κόστη και χρονικές καθυστερήσεις. Την ίδια ώρα, ο Τραμπ χαρακτήρισε «απαράδεκτη» την πρόταση της Τεχεράνης για επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ.
Γιώργος Παπαγιάννης | 28.09.2026 Διεθνή
Η Τεχεράνη βρίσκεται αντιμέτωπη με το πιο σύνθετο εμπορικό πρόβλημα της σύγχρονης ιστορίας της. Από τα τέλη Φεβρουαρίου, όταν ξεκίνησε ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ, ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός έχει ουσιαστικά κλείσει τα νότια λιμάνια της χώρας στον Περσικό Κόλπο. Τα Στενά του Ορμούζ, από τα οποία διερχόταν παραδοσιακά το μεγαλύτερο μέρος των ιρανικών εξαγωγών, παραμένουν κλειστά. Η πρόταση της Τεχεράνης για επαναλειτουργία τους χαρακτηρίστηκε «απαράδεκτη» από τον Ντόναλντ Τραμπ, κλείνοντας το παράθυρο μιας άμεσης συμφωνίας.
Το αποτέλεσμα είναι ένα ασφυκτικό οικονομικό πλαίσιο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που επικαλείται το OilPrice.com, πάνω από το 80% του ετήσιου διμερούς εμπορίου του Ιράν, περίπου 180 εκατομμύρια τόνοι, μεταφερόταν μέσω των νότιων θαλάσσιων οδών. Με τον αποκλεισμό σε ισχύ, η Τεχεράνη καλείται να μεταφέρει αυτόν τον όγκο μέσω εναλλακτικών διαδρομών — ή να τον χάσει.
Η Κασπία ως «σωσίβιο» — τα βόρεια λιμάνια και οι επτά γείτονες
Η κύρια εναλλακτική που εξετάζει η Τεχεράνη είναι η Κασπία Θάλασσα. Τα βόρεια λιμάνια του Ιράν — το Ανζάλι, το Νόσαχρ και το Αμίραμπαντ — συνδέονται απευθείας με τη Ρωσία, το Αζερμπαϊτζάν, το Καζακστάν και το Τουρκμενιστάν. Σύμφωνα με αξιωματούχο του ιρανικού υπουργείου Εμπορίου, περισσότερο από το 30% των εισαγωγών της χώρας περνά πλέον από τα βόρεια λιμάνια. Οι εισαγωγές σιταριού, καλαμποκιού και μαγειρικού λαδιού έχουν ήδη ανακατευθυνθεί προς την Κασπία, σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times.
Ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν ζήτησε από τις αρχές να μεγιστοποιήσουν τη χρήση των λιμανιών της Κασπίας και να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες των γειτονικών χωρών — της Ρωσίας, του Αζερμπαϊτζάν, του Τουρκμενιστάν και του Καζακστάν — για να εξασφαλίσουν τον εφοδιασμό της χώρας. Η διαδρομή που εξετάζεται περιλαμβάνει μεταφορά εμπορευμάτων από την Κίνα μέσω του Καζακστάν στο λιμάνι Ακτάου της Κασπίας και από εκεί με πλοίο στα ιρανικά βόρεια λιμάνια.
Οι δυσκολίες, ωστόσο, είναι σημαντικές. Η Κασπία είναι κλειστή θάλασσα, χωρίς πρόσβαση σε ωκεανούς. Τα λιμάνια της έχουν περιορισμένη χωρητικότητα σε σχέση με τα νότια λιμάνια του Περσικού Κόλπου. Οι υποδομές αποθήκευσης και διαμετακόμισης είναι ανεπαρκείς, ενώ οι χερσαίες μεταφορές προς τα βόρεια λιμάνια απαιτούν διέλευση από ορεινά περάσματα. Σύμφωνα με ειδικούς που επικαλείται το Al Jazeera, η μεταφορά εμπορευμάτων μέσω της Κασπίας αντιμετωπίζει «σημαντικές υλικοτεχνικές και πρακτικές δυσκολίες».
Ο σιδηρόδρομος προς την Κίνα — ο μεγάλος αγοραστής του ιρανικού πετρελαίου
Η Κίνα αγοράζει περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου, σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς. Με τον θαλάσσιο αποκλεισμό, η Τεχεράνη εξετάζει το ενδεχόμενο μεταφοράς αργού μέσω σιδηροδρόμου προς την Κίνα. Το δίκτυο που εξετάζεται περνά μέσω Τουρκμενιστάν, Ουζμπεκιστάν και Καζακστάν, καταλήγοντας στην κινεζική επικράτεια. Πρόκειται για μια διαδρομή που, σύμφωνα με δημοσιεύματα, αποκαλείται «Σιδηρόδρομος του Χάλυβα» και αποτελεί μέρος του ευρύτερου σχεδίου της Κίνας για τη σύνδεση της Ασίας με την Ευρώπη μέσω του «Μέσου Διαδρόμου», που αποφεύγει τη Ρωσία.
Το πλεονέκτημα της σιδηροδρομικής διαδρομής είναι ότι παρακάμπτει πλήρως τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό. Τα μειονεκτήματα είναι σημαντικά: η χωρητικότητα των σιδηροδρομικών δικτύων είναι πολύ μικρότερη από αυτή των δεξαμενόπλοιων, οι υποδομές σε ορισμένα τμήματα της διαδρομής είναι παλαιές, και το κόστος μεταφοράς είναι πολλαπλάσιο σε σχέση με τη θάλασσα. Επιπλέον, η διαδρομή διέρχεται από πολλές χώρες, καθεμία από τις οποίες έχει τους δικούς της κανονισμούς, δασμούς και πολιτικές προτεραιότητες.
Ο τερματικός σταθμός του Τζασκ — η μοναδική έξοδος εκτός Περσικού Κόλπου
Μια ακόμη επιλογή που έχει τεθεί σε εφαρμογή είναι η αξιοποίηση του τερματικού σταθμού του Τζασκ, στο Ομάν του Ιράν, ο οποίος βρίσκεται εκτός του Περσικού Κόλπου. Πρόκειται για τον μοναδικό τερματικό σταθμό φόρτωσης αργού του Ιράν που δεν βρίσκεται εντός των Στενών του Ορμούζ. Σύμφωνα με το Hellenic Shipping News, το Ιράν ενεργοποίησε σχέδιο έκτακτης ανάγκης για την αύξηση της ροής πετρελαίου από το Γκουρέχ προς το Τζασκ, προκειμένου να διατηρήσει τις θαλάσσιες εξαγωγές του. Ο αγωγός Γκουρέχ-Τζασκ, μήκους περίπου 1.000 χιλιομέτρων, επιτρέπει τη μεταφορά αργού από τα πεδία του νότου προς τον τερματικό σταθμό του Ομάν, παρακάμπτοντας τα Στενά. Ωστόσο, η χωρητικότητα του αγωγού είναι περιορισμένη και δεν μπορεί να καλύψει παρά ένα μέρος των συνολικών εξαγωγών.
Οι χερσαίες διαδρομές μέσω Τουρκίας και Πακιστάν
Παράλληλα με τις θαλάσσιες και σιδηροδρομικές διαδρομές, η Τεχεράνη έχει στραφεί και στις χερσαίες μεταφορές. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, χιλιάδες φορτηγά μεταφέρουν πλέον εμπορεύματα μέσω Τουρκίας και Πακιστάν, ενώ η χρήση των χερσαίων συνόρων με το Αζερμπαϊτζάν και το Τουρκμενιστάν έχει αυξηθεί. Σύμφωνα με τους Financial Times, το Ιράν αξιοποιεί την εμπειρία δεκαετιών παράκαμψης κυρώσεων και τα σύνορα με επτά χώρες για να συνεχίσει να εισάγει καταναλωτικά αγαθά, ζωοτροφές και φαρμακευτικές πρώτες ύλες, ενώ εξάγει αλουμίνιο, άσφαλτο, οικοδομικά υλικά και απορρυπαντικά.
Οι δυσκολίες, ωστόσο, είναι σοβαρές. Σύμφωνα με το Reuters, οι χερσαίες διαδρομές αντιμετωπίζουν συμφόρηση στα σύνορα, γραφειοκρατικές καθυστερήσεις και την απειλή δευτερογενών κυρώσεων των ΗΠΑ. Οι εταιρείες μεταφορών που συνεργάζονται με το Ιράν κινδυνεύουν να αποκλειστούν από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το κόστος μεταφοράς έχει αυξηθεί σημαντικά, επιβαρύνοντας περαιτέρω τους καταναλωτές σε μια χώρα όπου ο πληθωρισμός ήδη πιέζει τα νοικοκυριά.
Οι εναλλακτικές διαδρομές των γειτόνων — και το στοίχημα της περιφέρειας
Ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ δεν πλήττει μόνο το Ιράν. Σύμφωνα με το δημοσίευμα του SRF, οι χώρες του Κόλπου επιταχύνουν τις δικές τους εναλλακτικές διαδρομές. Η Σαουδική Αραβία αξιοποιεί τον αγωγό East-West, που μεταφέρει αργό από τα ανατολικά πεδία προς τις δυτικές ακτές της Ερυθράς Θάλασσας. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα χρησιμοποιούν τον αγωγό ADCOP, που συνδέει τα πεδία του Άμπου Ντάμπι με το λιμάνι Φουτζάιρα στο Ομάν του Κόλπου, εκτός των Στενών. Σύμφωνα με αναλυτές, το Ιράκ σχεδιάζει να εξάγει αργό μέσω λιμανιών της Συρίας, στο πλαίσιο συμφωνίας που διευρύνει τη συνεργασία των δύο χωρών.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Yerepouni News, οι ΗΠΑ και τα κράτη του Κόλπου επεξεργάζονται ένα σχέδιο ύψους 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων για τη δημιουργία διυλιστηρίου και εξαγωγικού κόμβου εκτός των Στενών του Ορμούζ, χωρητικότητας 200.000 βαρελιών την ημέρα. Το σχέδιο περιλαμβάνει επίσης την επέκταση των εμπορικών διαδρόμων Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης. Το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσο αυτές οι εναλλακτικές διαδρομές θα καταστήσουν το Ιράν λιγότερο κομβικό για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια — και κατά πόσο η Τεχεράνη θα μπορέσει να προσαρμοστεί σε ένα εμπορικό τοπίο που αλλάζει ραγδαία.
Το κόστος της προσαρμογής
Το βασικό δίλημμα για την Τεχεράνη δεν είναι αν θα βρει εναλλακτικές διαδρομές. Είναι αν αυτές οι διαδρομές μπορούν να αντικαταστήσουν επαρκώς τις παραδοσιακές. Η Κασπία έχει περιορισμένη χωρητικότητα, ο σιδηρόδρομος προς την Κίνα είναι αργός και δαπανηρός, οι χερσαίες διαδρομές αντιμετωπίζουν γραφειοκρατικά και πολιτικά εμπόδια, και ο τερματικός σταθμός του Τζασκ έχει περιορισμένη δυναμικότητα. Κάθε μία από αυτές τις επιλογές αντιπροσωπεύει ένα τμήμα της λύσης, αλλά καμία δεν αποτελεί πλήρη αντικατάσταση.
Το γεγονός ότι η Τεχεράνη επενδύει ταυτόχρονα σε όλες τις διαθέσιμες διαδρομές αποτυπώνει την κρισιμότητα της κατάστασης. Σε έναν πόλεμο που διανύει τον έβδομο μήνα του, η οικονομική αντοχή της χώρας εξαρτάται από την ικανότητά της να διατηρήσει τις ροές πετρελαίου και αγαθών. Οι εναλλακτικές διαδρομές δεν είναι απλώς μια τεχνική λύση — είναι το μέσο με το οποίο το Ιράν επιχειρεί να αντέξει σε μια σύγκρουση που δεν δείχνει σημάδια υποχώρησης.
