Η «Γαλάζια Πατρίδα» και η νομική της υπόσταση – μια ανάλυση πέρα από τη ρητορική

Η Τουρκία δεν ζητά απλώς «μειωμένη επήρεια» για τα νησιά. Επιχειρεί να ακυρώσει κάθε θαλάσσιο δικαίωμά τους – μια θέση που η διεθνής νομολογία δεν έχει ποτέ υιοθετήσει.

Τι πραγματικά λέει η νομολογία για τα νησιά

Η διεθνής νομολογία για τα νησιά και την επήρειά τους στις οριοθετήσεις θαλάσσιων ζωνών είναι πιο σύνθετη από ό,τι συχνά παρουσιάζεται. Κατά τη δεκαετία του 1970 και του 1980, υπήρξε μια τάση αναγνώρισης «μειωμένης επήρειας» (half-effect) σε νησιά που βρίσκονταν κοντά σε ακτές άλλων κρατών. Ωστόσο, ήδη από τη δεκαετία του 1990, το Διεθνές Δικαστήριο άρχισε να κινείται προς την πλήρη αναγνώριση των νησιωτικών δικαιωμάτων.

Ενδεικτικές είναι οι αποφάσεις για την οριοθέτηση μεταξύ Γροιλανδίας και Jan Mayen το 1993, καθώς και για την υπόθεση Ερυθραία-Υεμένη το 1999, όπου το Δικαστήριο αναγνώρισε πλήρη επήρεια σε νησιά κοντά σε ακτές. Η μόνη πρόσφατη εξαίρεση αποτελεί η υπόθεση του Φιδονησιού στη Μαύρη Θάλασσα το 2009, όπου το Δικαστήριο αναγνώρισε μόνο χωρικά ύδατα, κρίνοντας ότι η πλήρης ΑΟΖ θα αποτελούσε «δικαστικό επαναπροσδιορισμό της γεωγραφίας» – μια απόφαση που αφορούσε έναν μικροσκοπικό βράχο χωρίς ανθρώπινη παρουσία.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: η μειωμένη επήρεια δεν αποτελεί αυτόματο κανόνα. Είναι μια πιθανή εξαίρεση, που εξετάζεται κατά περίπτωση (ad hoc), με βάση ειδικές γεωγραφικές και άλλες συνθήκες. Σε καμία περίπτωση, ωστόσο, η νομολογία δεν έχει υιοθετήσει την άποψη ότι ένα νησί μπορεί να στερηθεί στο σύνολό του τα θαλάσσια δικαιώματά του.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» – μια θεωρία που υπερβαίνει τη νομολογία

Η τουρκική θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας», ωστόσο, δεν ζητά απλώς «μειωμένη επήρεια» για μερικά μικρά νησιά. Υποστηρίζει ότι τα ελληνικά νησιά του Αιγαίου δεν παράγουν καθόλου θαλάσσιες ζώνες (υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ), καθώς θεωρούνται προέκταση της μικρασιατικής χερσαίας μάζας. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τα νησιά μετατρέπονται σε απομονωμένους θύλακες μέσα σε έναν ενιαίο τουρκικό θαλάσσιο χώρο.

Αυτή η θέση, ωστόσο, δεν αποτελεί νομική επιχειρηματολογία – είναι μια εκ των προτέρων άρνηση της ίδιας της νομικής υπόστασης των νησιών. Έρχεται σε αντίθεση με το άρθρο 121 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), το οποίο αναγνωρίζει σε όλα τα νησιά δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες, καθώς και με τη θεμελιώδη αρχή της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας. Η Τουρκία, με αυτόν τον τρόπο, δεν αμφισβητεί απλώς την έκταση ορισμένων ζωνών – αμφισβητεί την ίδια τη λειτουργία των ελληνικών νησιών ως θεμελίων της κυριαρχίας.

Γιατί αυτό έχει παγκόσμιες προεκτάσεις

Αν γινόταν αποδεκτή η τουρκική θέση, θα δημιουργούσε ένα επικίνδυνο διεθνές προηγούμενο. Η Κίνα θα μπορούσε να τη χρησιμοποιήσει για να ενισχύσει τις διεκδικήσεις της στη Νότια Σινική Θάλασσα. Η Ρωσία θα αποκτούσε πρόσθετα επιχειρήματα για την επέκταση των αξιώσεών της στην Αρκτική. Το Ιράν θα ενίσχυε τις επιδιώξεις του για αυξημένο έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ. Πολλές άλλες περιφερειακές δυνάμεις θα ενθαρρύνονταν να αντιμετωπίσουν τα εγγύς ύδατα ως προέκταση της χερσαίας επικράτειάς τους.

Δεν πρόκειται, επομένως, για μια διμερή διαφορά μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Αφορά τη διατήρηση της ίδιας της λογικής πάνω στην οποία οικοδομήθηκε το σύγχρονο Δίκαιο της Θάλασσας – μια λογική που διασφάλισε επί δεκαετίες τη σχετική σταθερότητα στους ωκεανούς και στις θάλασσες του κόσμου. Η ελληνική αντίδραση, ως εκ τούτου, αποκτά ευρύτερη σημασία: η ανακήρυξη ΑΟΖ και η επέκταση των χωρικών υδάτων δεν αποτελούν πράξεις κλιμάκωσης, αλλά πράξεις υπεράσπισης του ισχύοντος διεθνούς δικαίου.

«Η υπεράσπιση του Αιγαίου δεν είναι ελληνοτουρκική υπόθεση. Είναι η υπεράσπιση της ίδιας της αρχής ότι η γεωγραφία δεν μπορεί να ακυρώνει δικαιώματα, όποια κι αν είναι η ακτογραμμή.»