Η εποχή της μόνιμης αγανάκτησης

Κάποτε η αγανάκτηση ήταν μια φυσιολογική αντίδραση σε ένα έκτακτο γεγονός. Σήμερα έχει μετατραπεί σε μόνιμη κατάσταση. Τι άλλαξε;

Κάποτε η αγανάκτηση ήταν μια φυσιολογική αντίδραση σε ένα έκτακτο γεγονός. Ένα πολιτικό σκάνδαλο, μια μεγάλη αδικία, μια οικονομική κρίση ή μια κοινωνική αναταραχή μπορούσαν να προκαλέσουν έντονα συναισθήματα, τα οποία όμως σταδιακά υποχωρούσαν, αφήνοντας χώρο στη συζήτηση, την αξιολόγηση και την αναζήτηση λύσεων.

Σήμερα η κατάσταση μοιάζει διαφορετική. Η αγανάκτηση δεν εμφανίζεται περιστασιακά· έχει μετατραπεί σε μόνιμη κατάσταση. Κάθε ημέρα αναδύεται μια νέα αφορμή για οργή. Μια πολιτική δήλωση, ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων, μια ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα ή ακόμη και μια προσωπική άποψη αρκούν για να πυροδοτήσουν έναν νέο κύκλο αντιπαράθεσης.

Δεν πρόκειται μόνο για ελληνικό φαινόμενο. Από τις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι την Ευρώπη και από τη Λατινική Αμερική μέχρι την Ασία, οι κοινωνίες δείχνουν να βρίσκονται σε μια διαρκή συναισθηματική ένταση. Ο δημόσιος διάλογος γίνεται ολοένα πιο απόλυτος, οι αποχρώσεις εξαφανίζονται και η ψυχραιμία συχνά θεωρείται ένδειξη αδυναμίας ή αδιαφορίας.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί οι άνθρωποι θυμώνουν. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί ο θυμός έχει γίνει σχεδόν μόνιμο χαρακτηριστικό της δημόσιας ζωής.

Η οικονομία της προσοχής

Για να κατανοήσει κανείς το φαινόμενο, πρέπει πρώτα να καταλάβει πώς λειτουργεί πλέον η πληροφορία.

Η σύγχρονη οικονομία δεν βασίζεται μόνο στην παραγωγή προϊόντων ή υπηρεσιών. Βασίζεται και στην προσοχή. Κάθε λεπτό που αφιερώνει ένας χρήστης σε μια πλατφόρμα μεταφράζεται σε οικονομική αξία μέσω της διαφήμισης, της συλλογής δεδομένων και της εμπορικής αξιοποίησης της συμπεριφοράς του.

Αυτό σημαίνει ότι οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν ισχυρό κίνητρο να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο μπροστά στην οθόνη.

Ποιο περιεχόμενο, όμως, καταφέρνει να συγκρατήσει περισσότερο την προσοχή;

Η απάντηση δεν είναι απαραίτητα το πιο ποιοτικό ή το πιο τεκμηριωμένο. Είναι εκείνο που προκαλεί έντονη συναισθηματική αντίδραση.

Η οργή, ο φόβος, η αγανάκτηση και η έκπληξη παράγουν περισσότερα σχόλια, περισσότερες κοινοποιήσεις και μεγαλύτερο χρόνο παραμονής στις πλατφόρμες. Οι αλγόριθμοι δεν έχουν πολιτική ιδεολογία. Έχουν εμπορικό στόχο: να διατηρούν την προσοχή μας.

Έτσι, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Όσο περισσότερο αλληλεπιδρούμε με περιεχόμενο που μας εξοργίζει, τόσο περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο εμφανίζεται μπροστά μας.

Η αγανάκτηση γίνεται συνήθεια.

Η ψυχολογία του θυμού

Ο θυμός είναι ένα από τα πιο ισχυρά ανθρώπινα συναισθήματα. Από εξελικτική άποψη, λειτουργεί ως μηχανισμός άμεσης αντίδρασης απέναντι σε μια αντιλαμβανόμενη απειλή ή αδικία.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν αυτός ο μηχανισμός ενεργοποιείται συνεχώς.

Η διαρκής έκθεση σε πληροφορίες που προκαλούν θυμό δημιουργεί μια κατάσταση μόνιμης ψυχολογικής εγρήγορσης. Ο εγκέφαλος αρχίζει να αναζητά συνεχώς νέες αφορμές επιβεβαίωσης ότι «κάτι δεν πάει καλά».

Σταδιακά, η οργή παύει να είναι αντίδραση και μετατρέπεται σε φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύουμε την πραγματικότητα.

Ακόμη και ουδέτερα γεγονότα μπορούν πλέον να εκλαμβάνονται ως προσωπικές επιθέσεις ή ως αποδείξεις μιας γενικευμένης κοινωνικής παρακμής.

Η συνεχής αγανάκτηση κουράζει ψυχικά, αλλά ταυτόχρονα γίνεται εθιστική. Προσφέρει την αίσθηση ότι συμμετέχουμε σε έναν διαρκή αγώνα απέναντι σε κάποιον αντίπαλο, πραγματικό ή φανταστικό.

Από την ενημέρωση στην επιβεβαίωση

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της εποχής είναι ότι πολλοί άνθρωποι δεν αναζητούν πλέον πληροφορίες για να κατανοήσουν τον κόσμο. Αναζητούν πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουν.

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι καινούργιο. Η γνωστική ψυχολογία το περιγράφει ως «προκατάληψη επιβεβαίωσης» (confirmation bias). Οι άνθρωποι τείνουν να αποδέχονται πιο εύκολα πληροφορίες που συμφωνούν με τις απόψεις τους και να απορρίπτουν όσες τις αμφισβητούν.

Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν αυτή την τάση.

Οι αλγόριθμοι παρατηρούν τις προτιμήσεις μας και μας προτείνουν συνεχώς περιεχόμενο που βρίσκεται κοντά στις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας. Έτσι δημιουργούνται οι λεγόμενοι «ψηφιακοί θάλαμοι ηχούς», όπου οι ίδιες ιδέες επαναλαμβάνονται διαρκώς χωρίς ουσιαστική αντιπαράθεση.

Όσο περισσότερο περιορίζεται η επαφή με διαφορετικές απόψεις, τόσο δυσκολότερο γίνεται να κατανοήσουμε γιατί ένας άλλος άνθρωπος σκέφτεται διαφορετικά.

Η διαφωνία παύει να θεωρείται φυσιολογικό στοιχείο μιας δημοκρατικής κοινωνίας και αντιμετωπίζεται ως ένδειξη κακής πρόθεσης ή ηθικής ανεπάρκειας.

Η διαρκής ένταση δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο ενημερωνόμαστε

Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, συζητάμε και τελικά συνυπάρχουμε. Όταν η αγανάκτηση γίνεται καθημερινή συνθήκη, μεταβάλλεται και η αντίληψή μας για την κοινωνία.

Αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι όλα επιδεινώνονται συνεχώς, ακόμη και όταν αρκετοί αντικειμενικοί δείκτες δείχνουν βελτίωση. Η εγκληματικότητα μπορεί να μειώνεται, η τεχνολογία να βελτιώνει την ποιότητα ζωής ή η ιατρική να αυξάνει το προσδόκιμο ζωής, όμως η συνεχής έκθεση σε αρνητικές ειδήσεις δημιουργεί την εντύπωση ότι ο κόσμος βρίσκεται σε μόνιμη κατάρρευση.

Η αντίφαση αυτή δεν είναι παράλογη. Είναι αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη προσοχή. Οι αρνητικές πληροφορίες ενεργοποιούν ισχυρότερα συναισθήματα από τις θετικές και, γι’ αυτό, παραμένουν περισσότερο στη μνήμη μας.

Η αγορά ανακάλυψε ότι ο θυμός πουλάει

Δεν είναι μόνο η πολιτική που αξιοποιεί την αγανάκτηση. Το ίδιο συμβαίνει και στην οικονομία της ενημέρωσης.

Οι ειδήσεις που προκαλούν σοκ συγκεντρώνουν περισσότερα κλικ. Οι τίτλοι που υπόσχονται αποκάλυψη ή σύγκρουση μοιράζονται περισσότερο. Τα βίντεο που προκαλούν θυμό παρακολουθούνται μέχρι το τέλος και δημιουργούν μεγαλύτερη αλληλεπίδραση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μέσα ενημέρωσης «κατασκευάζουν» την πραγματικότητα. Σημαίνει όμως ότι υπάρχει ισχυρό κίνητρο να προβάλλονται περισσότερο τα γεγονότα που προκαλούν έντονη συναισθηματική αντίδραση.

Το ίδιο ισχύει και για πολλούς δημιουργούς περιεχομένου. Η ψύχραιμη ανάλυση απαιτεί χρόνο, τεκμηρίωση και υπομονή. Η οργισμένη αντίδραση μπορεί να παραχθεί μέσα σε λίγα λεπτά και να ταξιδέψει πολύ πιο γρήγορα.

Έτσι δημιουργείται μια ιδιότυπη αγορά συναισθημάτων, όπου η προσοχή μετατρέπεται σε νόμισμα και η αγανάκτηση σε προϊόν.

Η πόλωση γίνεται καθημερινή συνήθεια

Η συνεχής έκθεση σε περιεχόμενο που διχάζει έχει και μια δεύτερη συνέπεια. Οι άνθρωποι αρχίζουν να οργανώνουν την ταυτότητά τους γύρω από τις διαφωνίες τους.

Δεν είμαστε πλέον μόνο πολίτες που υποστηρίζουν διαφορετικές πολιτικές. Συχνά αντιμετωπίζουμε τον άλλον ως μέλος μιας αντίπαλης ομάδας, της οποίας οι προθέσεις θεωρούνται εκ προοιμίου ύποπτες.

Αυτό δυσκολεύει κάθε μορφή διαλόγου.

Όταν πιστεύουμε ότι όποιος διαφωνεί μαζί μας είναι είτε αφελής είτε κακόβουλος, παύουμε να ακούμε τα επιχειρήματά του. Ο διάλογος μετατρέπεται σε ανταλλαγή συνθημάτων και η πολιτική συζήτηση σε διαγωνισμό εντυπώσεων.

Η δημοκρατία, όμως, λειτουργεί διαφορετικά. Προϋποθέτει ότι άνθρωποι με διαφορετικές αξίες μπορούν να συνυπάρχουν μέσα στους ίδιους θεσμούς χωρίς να θεωρούν ο ένας τον άλλον εχθρό.

Η ψυχική κόπωση μιας κοινωνίας

Η μόνιμη αγανάκτηση έχει και προσωπικό κόστος.

Η συνεχής αίσθηση ότι όλα βρίσκονται σε κρίση αυξάνει το άγχος, ενισχύει την απαισιοδοξία και δημιουργεί την εντύπωση ότι καμία προσπάθεια δεν έχει πραγματικό νόημα. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται εξαντλημένοι, όχι επειδή βιώνουν προσωπικά κάθε γεγονός που βλέπουν στην οθόνη τους, αλλά επειδή ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να διαχωρίσει την άμεση εμπειρία από τη συνεχή έκθεση στην πληροφορία.

Αυτό εξηγεί γιατί αρκετοί δηλώνουν ότι αισθάνονται πιο πιεσμένοι από ποτέ, ενώ η καθημερινότητά τους μπορεί να μην έχει αλλάξει δραματικά.

Η πληροφορία δεν μεταφέρει μόνο γεγονότα. Μεταφέρει και συναισθήματα. Και όταν αυτά τα συναισθήματα είναι σχεδόν πάντα αρνητικά, η ψυχική κόπωση γίνεται αναπόφευκτη.

Μπορεί να σπάσει αυτός ο κύκλος;

Δεν υπάρχει εύκολη λύση. Ούτε είναι ρεαλιστικό να πιστεύουμε ότι οι συγκρούσεις ή οι διαφωνίες θα εξαφανιστούν. Η πολιτική και η κοινωνία πάντοτε θα παράγουν αντιπαραθέσεις.

Εκείνο που μπορεί να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να συμμετέχουμε στον δημόσιο διάλογο.

Η συνειδητή αναζήτηση διαφορετικών πηγών ενημέρωσης, η αποφυγή της άμεσης συναισθηματικής αντίδρασης σε κάθε είδηση, η διάθεση να εξετάζουμε τα δεδομένα πριν διαμορφώσουμε άποψη και η καλλιέργεια μιας κουλτούρας διαλόγου αποτελούν μικρές αλλά ουσιαστικές πράξεις αντίστασης απέναντι στη λογική της μόνιμης οργής.

Το ίδιο ισχύει και για τα μέσα ενημέρωσης. Η ταχύτητα είναι σημαντική, αλλά η αξιοπιστία είναι πολύτιμη. Η ανάλυση δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τον εντυπωσιασμό, ούτε η τεκμηρίωση από τον θόρυβο των κοινωνικών δικτύων.

Η μεγαλύτερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής

Η κοινωνία δεν έγινε ξαφνικά πιο οργισμένη επειδή οι άνθρωποι άλλαξαν χαρακτήρα. Άλλαξε το περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί η δημόσια συζήτηση.

Οι τεχνολογίες που μας έφεραν πιο κοντά, ταυτόχρονα ενίσχυσαν την ταχύτητα διάδοσης του θυμού, της παραπληροφόρησης και της πόλωσης. Η πρόκληση της επόμενης δεκαετίας δεν θα είναι μόνο να παράγουμε περισσότερη πληροφορία. Θα είναι να μάθουμε να τη διαχειριζόμαστε χωρίς να γινόμαστε δέσμιοι των συναισθημάτων που αυτή προκαλεί.

Η αγανάκτηση είναι χρήσιμη όταν μας κινητοποιεί απέναντι σε πραγματικές αδικίες. Γίνεται όμως επικίνδυνη όταν μετατρέπεται σε μόνιμη κατάσταση ύπαρξης. Μια κοινωνία που ζει διαρκώς εξοργισμένη δυσκολεύεται να ακούσει, να συνθέσει και τελικά να προχωρήσει.

«Η πρόοδος δεν γεννιέται από την απουσία διαφωνιών. Γεννιέται από την ικανότητα να διαφωνούμε χωρίς να χάνουμε την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στον διάλογο και τελικά ο ένας στον άλλον. Αυτό ίσως είναι το μεγαλύτερο στοίχημα της ψηφιακής εποχής.»