Υπάρχει μια ανθρώπινη ανάγκη που εμφανίζεται σχεδόν σε κάθε εποχή της ιστορίας. Όταν τα πράγματα δυσκολεύουν, αναζητούμε έναν υπεύθυνο.

Υπάρχει μια ανθρώπινη ανάγκη που εμφανίζεται σχεδόν σε κάθε εποχή της ιστορίας. Όταν τα πράγματα δυσκολεύουν, αναζητούμε έναν υπεύθυνο. Είναι ένας μηχανισμός που μειώνει την αβεβαιότητα και κάνει έναν πολύπλοκο κόσμο να φαίνεται πιο κατανοητός. Αν υπάρχει ένας ένοχος, τότε υπάρχει και μια εύκολη λύση.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος.

Οι περισσότερες σύγχρονες κοινωνίες δεν υποφέρουν από έλλειψη πληροφόρησης. Υποφέρουν από υπεραπλούστευση. Πολύπλοκα οικονομικά, κοινωνικά και γεωπολιτικά προβλήματα παρουσιάζονται σαν να οφείλονται σε έναν μόνο παράγοντα, σε μια κυβέρνηση, σε μια κοινωνική ομάδα, σε μια ιδεολογία ή ακόμη και σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.

Οι κρίσεις σπάνια έχουν μία μόνο αιτία. Η οικονομική στασιμότητα μπορεί να οφείλεται ταυτόχρονα στη χαμηλή παραγωγικότητα, στις δημογραφικές εξελίξεις, στις διεθνείς αγορές, στις πολιτικές επιλογές δεκαετιών και στις τεχνολογικές αλλαγές. Η εγκληματικότητα δεν εξηγείται μόνο από την αστυνόμευση, αλλά και από την εκπαίδευση, την οικογένεια, τις κοινωνικές ανισότητες και την οικονομία. Η μετανάστευση δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα πολέμων ή φτώχειας, αλλά και δημογραφικών εξελίξεων, γεωπολιτικής, κλιματικής αλλαγής και διαφορών στο επίπεδο ανάπτυξης.

Κι όμως, ο δημόσιος διάλογος σπάνια αντέχει αυτή την πολυπλοκότητα.

Γιατί αγαπάμε τις απλές εξηγήσεις

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει εξελιχθεί ώστε να παίρνει γρήγορες αποφάσεις. Στην καθημερινότητα αυτό αποτελεί πλεονέκτημα. Στην πολιτική και στην κοινωνική ανάλυση, όμως, μπορεί να γίνει σοβαρό μειονέκτημα.

Μια απλή ιστορία είναι πιο εύκολο να γίνει πιστευτή από μια σύνθετη ανάλυση.

Όλες αυτές οι φράσεις έχουν κάτι κοινό. Υπόσχονται μια εύκολη εξήγηση για έναν εξαιρετικά περίπλοκο κόσμο.

Η πραγματικότητα, όμως, αντιστέκεται στις εύκολες αφηγήσεις.

Καμία κοινωνία δεν διαμορφώνεται από έναν μόνο παράγοντα. Οι οικονομίες, οι θεσμοί, οι πολιτισμικές αξίες, η τεχνολογία, η εκπαίδευση και η διεθνής συγκυρία αλληλεπιδρούν διαρκώς. Όποιος αγνοεί αυτή την πολυπλοκότητα, καταλήγει σχεδόν πάντα σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Ο πολιτικός πειρασμός του αποδιοπομπαίου τράγου

Η αναζήτηση ενός εύκολου ενόχου δεν είναι μόνο κοινωνικό φαινόμενο. Είναι και πολιτικό εργαλείο.

Σε περιόδους κρίσης, κάθε πολιτικός χώρος έχει ισχυρό κίνητρο να παρουσιάσει μια απλή ιστορία. Οι πολίτες αναζητούν βεβαιότητες και οι εύκολες απαντήσεις είναι πάντα πιο ελκυστικές από τις δύσκολες αλήθειες.

Έτσι γεννιέται ο αποδιοπομπαίος τράγος.

Άλλοτε είναι μια οικονομική ελίτ. Άλλοτε είναι οι δημόσιοι υπάλληλοι. Άλλοτε οι επιχειρηματίες. Άλλοτε οι μετανάστες. Άλλοτε οι Βρυξέλλες. Άλλοτε οι αγορές. Άλλοτε οι δημοσιογράφοι.

Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία ποιος είναι κάθε φορά ο «ένοχος». Σημασία έχει ότι η πολιτική αφήγηση γίνεται απλή, συναισθηματική και εύκολη στην κατανόηση.

Το πρόβλημα είναι ότι οι πραγματικές λύσεις δεν γίνονται ποτέ εξίσου απλές.

Η διαφορά ανάμεσα στην ευθύνη και στην ενοχοποίηση

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πραγματικές ευθύνες.

Υπάρχουν πολιτικές αποφάσεις που αποτυγχάνουν. Υπάρχουν επιχειρήσεις που λειτουργούν καταχρηστικά. Υπάρχουν δημόσιες υπηρεσίες που δεν εξυπηρετούν τους πολίτες. Υπάρχουν κυβερνήσεις που κάνουν σοβαρά λάθη.

Η αναζήτηση ευθυνών αποτελεί βασικό στοιχείο μιας δημοκρατίας.

Διαφορετικό πράγμα, όμως, είναι η λογοδοσία και διαφορετικό η γενικευμένη ενοχοποίηση.

Η λογοδοσία εξετάζει στοιχεία, γεγονότα και συγκεκριμένες πράξεις. Η ενοχοποίηση βασίζεται σε γενικεύσεις. Η πρώτη ενισχύει τη δημοκρατία. Η δεύτερη καλλιεργεί τον λαϊκισμό.

Κάθε φορά που μια κοινωνία πιστεύει ότι όλα τα προβλήματά της έχουν μία μόνο αιτία, αυξάνει τις πιθανότητες να επιλέξει και μία μόνο, μαγική λύση. Και η ιστορία δείχνει ότι οι μαγικές λύσεις σχεδόν ποτέ δεν λειτουργούν.

Η ανάγκη να εντοπίσουμε έναν υπεύθυνο

Η ανάγκη να εντοπίσουμε έναν υπεύθυνο για κάθε πρόβλημα δεν είναι καινούργια. Είναι όμως πιο ισχυρή από ποτέ, επειδή πλέον ενισχύεται καθημερινά από το ψηφιακό περιβάλλον. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, η ταχύτητα της πληροφορίας και ο αδιάκοπος δημόσιος σχολιασμός δημιουργούν τις ιδανικές συνθήκες για να επικρατούν οι πιο απλές αφηγήσεις.

Όσο πιο σύνθετο είναι ένα ζήτημα, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να κυριαρχήσει κάποιος που θα το παρουσιάσει ως κάτι εξαιρετικά απλό.

Η απλότητα δεν είναι πάντοτε ένδειξη αλήθειας. Συχνά είναι ένδειξη επικοινωνιακής αποτελεσματικότητας.

Ο λαϊκισμός χρειάζεται έναν αντίπαλο

Κάθε μορφή λαϊκισμού, ανεξάρτητα από ιδεολογικό πρόσημο, βασίζεται σε μια συγκεκριμένη λογική. Διαχωρίζει την κοινωνία σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα.

Από τη μία βρίσκεται ο «καλός λαός». Από την άλλη μια ομάδα που παρουσιάζεται ως η αποκλειστική πηγή όλων των προβλημάτων.

Η ομάδα αυτή μπορεί να αλλάζει ανάλογα με την εποχή και την πολιτική συγκυρία. Άλλοτε είναι οι οικονομικές ελίτ, άλλοτε οι πολιτικοί, άλλοτε οι μετανάστες, άλλοτε οι δημόσιοι υπάλληλοι, άλλοτε οι τραπεζίτες, άλλοτε τα μέσα ενημέρωσης ή οι διεθνείς οργανισμοί.

Η τακτική παραμένει η ίδια.

Όσο πιο καθαρά ορίζεται ο «ένοχος», τόσο πιο εύκολα δημιουργείται η εντύπωση ότι υπάρχει και μια εύκολη λύση. Αν εξαφανιστεί ο υπεύθυνος, θα λυθεί και το πρόβλημα.

Η πραγματική ζωή, όμως, δεν λειτουργεί έτσι.

Οι περισσότερες κοινωνικές δυσκολίες δεν προκύπτουν από την ύπαρξη μιας ομάδας ανθρώπων. Προκύπτουν από πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις θεσμών, οικονομίας, πολιτισμού, ιστορίας και διεθνών εξελίξεων.

Τα κοινωνικά δίκτυα επιβραβεύουν την υπεραπλούστευση

Η τεχνολογία δεν δημιούργησε αυτή την τάση. Την επιτάχυνε.

Ένας τίτλος που εξηγεί ένα σύνθετο οικονομικό πρόβλημα σε τρεις παραγράφους δύσκολα θα γίνει viral. Αντίθετα, μια ανάρτηση που γράφει «φταίνε αυτοί» μπορεί να συγκεντρώσει χιλιάδες κοινοποιήσεις μέσα σε λίγες ώρες.

Οι αλγόριθμοι δεν αξιολογούν αν μια πληροφορία είναι ώριμη ή επιφανειακή. Αξιολογούν πόση αλληλεπίδραση προκαλεί. Και η οργή προκαλεί σχεδόν πάντα περισσότερη αλληλεπίδραση από τη σκέψη.

Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Οι πιο ακραίες εξηγήσεις γίνονται πιο ορατές. Η αυξημένη ορατότητα δημιουργεί περισσότερες αντιδράσεις. Οι αντιδράσεις αυξάνουν ακόμη περισσότερο την προβολή τους.

Η πολυπλοκότητα χάνει απέναντι στην ταχύτητα.

Η ευθύνη του πολίτη

Είναι εύκολο να κατηγορούμε τους πολιτικούς, τα μέσα ενημέρωσης ή τις πλατφόρμες. Όμως καμία από αυτές τις δομές δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από τους πολίτες.

Οι κοινωνίες τελικά επιβραβεύουν αυτό που καταναλώνουν.

Αν επιλέγουμε αποκλειστικά περιεχόμενο που επιβεβαιώνει τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας, τότε ενισχύουμε ακριβώς τον μηχανισμό που παραπονιόμαστε ότι μας διχάζει.

Η δημοκρατία απαιτεί μια πιο απαιτητική στάση απέναντι στην πληροφορία.

Να αμφισβητούμε ακόμη και όσα συμφωνούν με τις απόψεις μας. Να διαχωρίζουμε τα γεγονότα από τις ερμηνείες. Να αποφεύγουμε τις γενικεύσεις. Να δεχόμαστε ότι δύο άνθρωποι μπορούν να καταλήξουν σε διαφορετικά συμπεράσματα χωρίς ο ένας να είναι απαραίτητα ανέντιμος ή επικίνδυνος.

Η κριτική σκέψη δεν σημαίνει καχυποψία απέναντι σε όλους. Σημαίνει διάθεση να εξετάζουμε κάθε επιχείρημα με τα ίδια κριτήρια.

Η πολυπλοκότητα δεν είναι αδυναμία

Πολλοί θεωρούν ότι όποιος αναγνωρίζει τις διαφορετικές πλευρές ενός ζητήματος αποφεύγει να πάρει θέση.

Στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο.

Η αναγνώριση της πολυπλοκότητας αποτελεί προϋπόθεση για σοβαρές αποφάσεις.

Ένας γιατρός δεν εξετάζει μόνο ένα σύμπτωμα πριν κάνει διάγνωση. Ένας μηχανικός δεν ελέγχει μόνο ένα σημείο πριν χαρακτηρίσει ασφαλές ένα κτίριο. Με τον ίδιο τρόπο, μια ώριμη πολιτική ανάλυση δεν μπορεί να βασίζεται σε έναν μόνο παράγοντα.

Οι εύκολες απαντήσεις μπορεί να είναι παρηγορητικές, αλλά σπάνια είναι αποτελεσματικές.

«Μια ώριμη κοινωνία αντέχει τις δύσκολες αλήθειες.»

Μια ώριμη κοινωνία αντέχει τις δύσκολες αλήθειες

Η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα σε μια ώριμη και σε μια ανώριμη κοινωνία δεν βρίσκεται στις διαφωνίες της. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει την πολυπλοκότητα.

Οι ώριμες κοινωνίες αποδέχονται ότι τα περισσότερα προβλήματα δεν έχουν μία μόνο αιτία και ούτε μία μόνο λύση.

Κατανοούν ότι η ευθύνη μπορεί να είναι μοιρασμένη. Ότι οι κυβερνήσεις κάνουν λάθη, αλλά και οι πολίτες έχουν υποχρεώσεις. Ότι οι αγορές δημιουργούν πλούτο, αλλά χρειάζονται κανόνες. Ότι το κράτος προστατεύει τους αδύναμους, αλλά οφείλει να λειτουργεί αποτελεσματικά.

Αυτές οι ισορροπίες δεν είναι πάντα εύκολες. Είναι όμως ο μόνος δρόμος για να αντιμετωπιστούν πραγματικά τα μεγάλα προβλήματα.

Η αναζήτηση του εύκολου ενόχου προσφέρει στιγμιαία ικανοποίηση. Η αναζήτηση των πραγματικών αιτιών απαιτεί περισσότερο χρόνο, περισσότερη γνώση και μεγαλύτερη πνευματική ταπεινότητα.

Ίσως γι’ αυτό είναι και πολύ πιο σπάνια.

Κι όμως, μόνο οι κοινωνίες που επιλέγουν τη δύσκολη διαδρομή της κατανόησης αντί της εύκολης διαδρομής της ενοχοποίησης καταφέρνουν τελικά να λύνουν τα προβλήματά τους αντί απλώς να αλλάζουν, κάθε τόσο, τον επόμενο «ένοχο».