Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο από τους αυταρχικούς

Οι σύγχρονες απειλές της δημοκρατίας δεν είναι θεαματικές – είναι σταδιακές, σχεδόν ανεπαίσθητες, και προέρχονται συχνά από το εσωτερικό, όχι από το εξωτερικό

Η δημοκρατία δεν είναι μόνο εκλογές

Για πολλές δεκαετίες επικράτησε η αντίληψη ότι η δημοκρατία απειλείται κυρίως από εξωτερικούς εχθρούς ή από ανοιχτά αυταρχικά καθεστώτα. Η ιστορική εμπειρία του 20ού αιώνα, με τα πραξικοπήματα, τις στρατιωτικές δικτατορίες και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, διαμόρφωσε μια συγκεκριμένη εικόνα για το πώς «πεθαίνει» μια δημοκρατία. Τανκς στους δρόμους, αναστολή του Συντάγματος, συλλήψεις πολιτικών αντιπάλων και κατάργηση των εκλογών αποτέλεσαν τα χαρακτηριστικά παραδείγματα μιας βίαιης κατάλυσης του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Στον 21ο αιώνα, όμως, οι περισσότερες δημοκρατίες δεν αντιμετωπίζουν αυτό το σενάριο. Οι σύγχρονες απειλές είναι λιγότερο θεαματικές αλλά συχνά περισσότερο αποτελεσματικές. Δεν εμφανίζονται μέσα σε μία νύχτα ούτε συνοδεύονται απαραίτητα από εικόνες πολιτικής βίας. Αντίθετα, εξελίσσονται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, μέσα από τη σταδιακή αποδυνάμωση των θεσμών, την υποχώρηση της εμπιστοσύνης και την κανονικοποίηση πρακτικών που μέχρι χθες θεωρούνταν ασύμβατες με μια φιλελεύθερη δημοκρατία.

Η μεγαλύτερη πρόκληση των σύγχρονων δημοκρατιών δεν είναι πάντοτε η κατάλυσή τους. Είναι η σταδιακή αλλοίωσή τους.

Η αργή διάβρωση είναι πιο επικίνδυνη από τη βίαιη ρήξη

Οι απότομες πολιτικές ανατροπές προκαλούν άμεσες αντιδράσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στη διεθνή κοινότητα. Όταν όμως οι αλλαγές πραγματοποιούνται σταδιακά, η κοινωνία συχνά δυσκολεύεται να αντιληφθεί το συνολικό τους αποτέλεσμα. Μικρές παρεμβάσεις που εξετάζονται μεμονωμένα μπορεί να φαίνονται περιορισμένης σημασίας. Όταν όμως επαναλαμβάνονται συστηματικά, μπορούν να μεταβάλουν βαθιά τη λειτουργία ενός δημοκρατικού πολιτεύματος.

Η συνεχής υποβάθμιση του κοινοβουλευτικού διαλόγου, η απαξίωση των ανεξάρτητων αρχών, η υπερβολική συγκέντρωση εξουσιών στην εκτελεστική εξουσία, η εργαλειοποίηση της δημόσιας ενημέρωσης ή η πολιτική πίεση προς θεσμούς που οφείλουν να λειτουργούν ανεξάρτητα δεν προκαλούν από μόνες τους κατάρρευση της δημοκρατίας. Μπορούν όμως να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον όπου οι θεσμικές ισορροπίες εξασθενούν σταδιακά. Και αυτό ακριβώς καθιστά τη θεσμική φθορά τόσο δύσκολα αναστρέψιμη.

Ο λαϊκισμός δεν έχει ιδεολογικό μονοπώλιο

Συχνά ο δημόσιος διάλογος επιχειρεί να ταυτίσει τον λαϊκισμό αποκλειστικά με έναν συγκεκριμένο πολιτικό χώρο. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Ο λαϊκισμός δεν αποτελεί ολοκληρωμένη ιδεολογία. Είναι κυρίως ένας τρόπος πολιτικής σκέψης που χωρίζει την κοινωνία σε δύο απόλυτα στρατόπεδα: τον «αγνό λαό» και τις «διεφθαρμένες ελίτ». Μέσα από αυτή τη λογική, κάθε πολιτική διαφωνία παρουσιάζεται ως ηθική σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό.

Η απλούστευση αυτή λειτουργεί επικοινωνιακά, επειδή προσφέρει εύκολες εξηγήσεις σε πολύπλοκα προβλήματα. Ταυτόχρονα, όμως, υπονομεύει την ίδια τη δημοκρατική διαδικασία, η οποία βασίζεται στον συμβιβασμό, στη διαβούλευση και στην αποδοχή της πολιτικής πολυφωνίας. Ο λαϊκισμός μπορεί να εμφανιστεί στη δεξιά, στην αριστερά ή ακόμη και στο πολιτικό κέντρο. Κοινό χαρακτηριστικό του δεν είναι οι οικονομικές ή κοινωνικές του προτάσεις, αλλά η αντίληψη ότι μόνο μία πολιτική δύναμη εκφράζει τον «πραγματικό λαό», ενώ όλοι οι υπόλοιποι θεωρούνται είτε εχθροί είτε εμπόδιο.

Από τη στιγμή που η πολιτική μετατρέπεται σε απόλυτη ηθική σύγκρουση, η ύπαρξη ανεξάρτητων θεσμών αρχίζει να παρουσιάζεται ως περιττός περιορισμός της «λαϊκής βούλησης». Και εκεί ακριβώς ξεκινά η θεσμική διολίσθηση.

Η πόλωση ως μόνιμη κατάσταση

Η πολιτική αντιπαράθεση είναι αναπόσπαστο στοιχείο κάθε δημοκρατίας. Χωρίς διαφωνία δεν υπάρχει πολιτική. Η υπερβολική πόλωση, όμως, λειτουργεί διαφορετικά. Δεν περιορίζεται στη σύγκρουση διαφορετικών πολιτικών προτάσεων. Μετατρέπει κάθε αντίπαλο σε υπαρξιακή απειλή και κάθε εκλογική αναμέτρηση σε μάχη από την οποία εξαρτάται η επιβίωση της ίδιας της χώρας.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η συναίνεση θεωρείται αδυναμία, ο συμβιβασμός προδοσία και η θεσμική αυτοσυγκράτηση εμπόδιο. Η δημοκρατία, όμως, στηρίζεται ακριβώς στην παραδοχή ότι καμία πολιτική δύναμη δεν κατέχει αποκλειστικά την αλήθεια και ότι όλοι αποδέχονται εκ των προτέρων τους ίδιους κανόνες του παιχνιδιού, ανεξάρτητα από το εκλογικό αποτέλεσμα. Όταν αυτή η κοινή αποδοχή αρχίζει να διαβρώνεται, οι θεσμοί δυσκολεύονται να λειτουργήσουν ως ουδέτερο πεδίο επίλυσης των συγκρούσεων. Και τότε η εμπιστοσύνη προς το ίδιο το δημοκρατικό σύστημα αρχίζει να υποχωρεί.

Η δύναμη των ανεξάρτητων θεσμών

Σε κάθε φιλελεύθερη δημοκρατία υπάρχουν θεσμοί που έχουν σχεδιαστεί ώστε να λειτουργούν ως αντίβαρα στην πολιτική εξουσία. Η Δικαιοσύνη, οι ανεξάρτητες αρχές, οι συνταγματικές εγγυήσεις, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί και ένας πραγματικά ελεύθερος Τύπος δεν υπάρχουν για να δυσκολεύουν το έργο μιας κυβέρνησης. Υπάρχουν για να διασφαλίζουν ότι καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να λειτουργεί χωρίς όρια.

Αυτό είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο χαρακτηριστικό της δημοκρατίας. Σε περιόδους έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης, οι ανεξάρτητοι θεσμοί γίνονται συχνά στόχος και από τις δύο πλευρές. Όταν οι αποφάσεις τους είναι ευνοϊκές, παρουσιάζονται ως εγγυητές της νομιμότητας. Όταν είναι δυσάρεστες, κατηγορούνται ότι εξυπηρετούν πολιτικές σκοπιμότητες. Η επιλεκτική αποδοχή των θεσμών είναι όμως εξίσου επικίνδυνη με την ανοιχτή αμφισβήτησή τους. Ένας θεσμός δεν είναι ανεξάρτητος μόνο όταν συμφωνεί μαζί μας. Είναι ανεξάρτητος ακριβώς όταν έχει τη δυνατότητα να λαμβάνει αποφάσεις που δεν μας αρέσουν.

Η δημοκρατία απαιτεί αυτοσυγκράτηση

Ένα από τα λιγότερο συζητημένα χαρακτηριστικά των επιτυχημένων δημοκρατιών είναι η έννοια της θεσμικής αυτοσυγκράτησης. Δεν αρκεί ένας πολιτικός να έχει τη νομική δυνατότητα να χρησιμοποιήσει κάθε εξουσία που διαθέτει. Χρειάζεται να αναγνωρίζει ότι η μακροπρόθεσμη σταθερότητα του πολιτεύματος συχνά απαιτεί να μην εξαντλεί τα όρια αυτής της εξουσίας.

Οι άγραφοι κανόνες πολιτικής συμπεριφοράς έχουν ιστορικά αποδειχθεί εξίσου σημαντικοί με τους γραπτούς νόμους. Ο σεβασμός της αντιπολίτευσης, η αποδοχή της κριτικής, η αποφυγή της εργαλειοποίησης των θεσμών και η διάθεση για θεσμικούς συμβιβασμούς δεν αποτελούν ενδείξεις αδυναμίας. Αντίθετα, αποτελούν στοιχεία πολιτικής αυτοπεποίθησης. Οι κοινωνίες που διατηρούν αυτή την κουλτούρα μπορούν να αντέξουν ακόμη και έντονες πολιτικές κρίσεις χωρίς να τίθεται υπό αμφισβήτηση το ίδιο το δημοκρατικό τους πλαίσιο.

«Η δημοκρατία δεν είναι μόνο ένα πολίτευμα. Είναι μια καθημερινή πολιτική συμπεριφορά.»

Η μεγαλύτερη πρόκληση των σύγχρονων δημοκρατιών

Οι σύγχρονες δημοκρατίες δεν δοκιμάζονται μόνο από οικονομικές κρίσεις, γεωπολιτικές εντάσεις ή τεχνολογικές αλλαγές. Δοκιμάζονται από το κατά πόσο μπορούν να διατηρήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στους ίδιους τους θεσμούς που τις συγκροτούν. Η δυσπιστία απέναντι στην εξουσία είναι υγιές χαρακτηριστικό μιας ελεύθερης κοινωνίας. Η γενικευμένη δυσπιστία απέναντι σε κάθε θεσμό, όμως, δημιουργεί ένα κενό που συχνά καλύπτεται από απλοϊκές υποσχέσεις και πρόσωπα που παρουσιάζονται ως μοναδικοί εκφραστές της «αληθινής» λαϊκής βούλησης.

Η ιστορία δείχνει ότι οι δημοκρατίες σπάνια καταρρέουν επειδή οι πολίτες σταμάτησαν να πιστεύουν στις εκλογές. Πολύ συχνότερα αποδυναμώνονται επειδή οι πολίτες σταμάτησαν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί λειτουργούν δίκαια, ανεξάρτητα και αποτελεσματικά. Γι’ αυτό η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν εξαντλείται στην καταδίκη του αυταρχισμού. Προϋποθέτει τη διαρκή ενίσχυση της θεσμικής αξιοπιστίας, της λογοδοσίας, της ανεξαρτησίας των ελεγκτικών μηχανισμών και της ποιότητας του δημόσιου διαλόγου.