Όταν η εμπειρία συγκρούεται με τον αλγόριθμο – Το ψηφιακό χάσμα της πολιτικής επικοινωνίας

Η περίπτωση του Γιάννη ως παράδειγμα ενός ευρύτερου φαινομένου

Μια ζωή στον έντυπο Τύπο – Και η είσοδος στον ψηφιακό στίβο

Ο Γιάννης, συνταξιούχος δημοσιογράφος με πολυετή παρουσία στον έντυπο Τύπο και πολλές περγαμινές, αποφάσισε μετά τη συνταξιοδότησή του να παραμείνει ενεργός στον δημόσιο βίο. Παρά την ηλικία του, διέθετε ακόμη έντονη πνευματική εγρήγορση, διάθεση προσφοράς και την πεποίθηση ότι η εμπειρία δεκαετιών στη δημοσιογραφία μπορούσε να αποδειχθεί πολύτιμη για έναν πολιτικό σχηματισμό που αναζητούσε στελέχη για την επικοινωνιακή του υποστήριξη.

Έτσι ανέλαβε καθήκοντα σε ένα γραφείο Τύπου, θεωρώντας ότι οι γνώσεις του στη συγγραφή, στη διαχείριση ειδήσεων και στη διαμόρφωση πολιτικού λόγου αποτελούσαν ισχυρά εφόδια. Η πραγματικότητα, ωστόσο, αποδείχθηκε πιο σύνθετη. Ο Γιάννης είχε μάθει να λειτουργεί σε ένα επικοινωνιακό περιβάλλον όπου η πληροφορία παραγόταν με συγκεκριμένους ρυθμούς – ένα δελτίο Τύπου μπορούσε να σχεδιαστεί προσεκτικά, να περάσει από διορθώσεις και να δημοσιευθεί την επόμενη ημέρα. Ο κύκλος ζωής μιας πολιτικής είδησης μετριόταν σε ημέρες.

Πολιτισμική υστέρηση – Όταν οι συνήθειες συγκρούονται με την πραγματικότητα

Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, ωστόσο, ο κύκλος αυτός έχει συρρικνωθεί δραματικά. Οι αντιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα παράγονται σε πραγματικό χρόνο, οι πολιτικές αφηγήσεις διαμορφώνονται μέσα σε λίγες ώρες και η δημόσια ατζέντα μπορεί να αλλάξει πολλές φορές μέσα στην ίδια ημέρα.

Η δυσκολία του Γιάννη δεν βρισκόταν στην έλλειψη γνώσεων αλλά σε αυτό που η κοινωνιολογία ονομάζει «πολιτισμική υστέρηση» (cultural lag). Οι γνωστικές δομές, οι επαγγελματικές συνήθειες και οι επικοινωνιακές πρακτικές που είχαν διαμορφωθεί επί δεκαετίες συνέχιζαν να λειτουργούν σύμφωνα με τις απαιτήσεις μιας άλλης εποχής. Ο Γιάννης πίστευε ότι η ποιότητα του κειμένου αρκούσε για να διασφαλίσει την απήχησή του. Στην πραγματικότητα, όμως, η σύγχρονη ψηφιακή επικοινωνία αξιολογεί και άλλες παραμέτρους: τη χρονική στιγμή της δημοσίευσης, τη δυνατότητα αναπαραγωγής, τη συναισθηματική κινητοποίηση του κοινού, την προσαρμογή στους αλγόριθμους των πλατφορμών και την ικανότητα συνεχούς αλληλεπίδρασης.

Η γνωστική σύγκρουση – Ταυτότητα και περιβάλλον αναγνώρισης

Από ψυχολογική άποψη, ο Γιάννης βρέθηκε αντιμέτωπος με μια ιδιαίτερη μορφή γνωστικής σύγκρουσης. Από τη μία πλευρά, η αυτοεικόνα του παρέμενε συνδεδεμένη με την επαγγελματική επιτυχία και την κοινωνική αναγνώριση που είχε αποκτήσει ως δημοσιογράφος. Από την άλλη, τα αποτελέσματα της δουλειάς του στο νέο περιβάλλον δεν επιβεβαίωναν πλέον αυτή την εικόνα.

Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται στη βιβλιογραφία ως διάσταση μεταξύ ταυτότητας και περιβάλλοντος αναγνώρισης. Το άτομο εξακολουθεί να διαθέτει τις δεξιότητες που κάποτε του εξασφάλιζαν κύρος, όμως το κοινωνικό σύστημα έχει αλλάξει τα κριτήρια με τα οποία αποδίδεται πλέον το κύρος. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ο ίδιος δεν αντιλαμβανόταν πλήρως το μέγεθος της αλλαγής. Χρησιμοποιούσε υπολογιστή, διάβαζε ειδήσεις στο διαδίκτυο και διατηρούσε λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Θεωρούσε επομένως ότι είχε προσαρμοστεί. Αυτό που δεν κατανοούσε ήταν ότι η χρήση της τεχνολογίας δεν ταυτίζεται με την κατανόηση της λειτουργίας της.

Η κοινωνική μηχανική – Από τον αναγνώστη στον χρήστη

Η κοινωνική μηχανική προσφέρει εδώ μια ιδιαίτερα χρήσιμη ερμηνεία. Τα κοινωνικά δίκτυα δεν λειτουργούν ως ουδέτεροι αγωγοί πληροφόρησης. Είναι συστήματα σχεδιασμένα να κατευθύνουν την προσοχή, να ενθαρρύνουν συγκεκριμένες συμπεριφορές και να επιβραβεύουν συγκεκριμένους τύπους περιεχομένου. Η επιτυχία ενός μηνύματος δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ποιότητά του αλλά από το κατά πόσο είναι συμβατό με τους μηχανισμούς διάδοσης της πλατφόρμας.

Ο Γιάννης συνέχιζε να γράφει για αναγνώστες. Οι πλατφόρμες, όμως, είχαν αρχίσει να λειτουργούν για χρήστες. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο αυτές έννοιες είναι θεμελιώδης. Ο αναγνώστης αφιερώνει χρόνο, συγκέντρωση και γνωστική προσπάθεια. Ο χρήστης των κοινωνικών δικτύων λειτουργεί σε συνθήκες διαρκούς διάσπασης προσοχής. Η πληροφορία ανταγωνίζεται χιλιάδες άλλα ερεθίσματα και κρίνεται μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Ως αποτέλεσμα, ο πολιτικός λόγος μετασχηματίζεται από αναλυτικό κείμενο σε γρήγορο, οπτικοποιημένο και συναισθηματικά φορτισμένο μήνυμα.

«Ίσως το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν “σκοτώνουν τα άλογα όταν γεράσουν”. Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι αν μια κοινωνία που αλλάζει με εκθετικούς ρυθμούς αφήνει χώρο σε εκείνους που έμαθαν να τρέχουν σε διαφορετικό στίβο.»

Εκεί ακριβώς γεννιέται το πραγματικό χάσμα. Όχι ανάμεσα στον ηλικιωμένο και τον νέο, αλλά ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει επικοινωνία. Ο Γιάννης εξακολουθούσε να πιστεύει ότι η επικοινωνία είναι η μετάδοση επιχειρημάτων. Το ψηφιακό περιβάλλον λειτουργεί συχνά με τη λογική της διαχείρισης προσοχής.

Έτσι, η απογοήτευση που βιώνει δεν προκύπτει επειδή έχει χάσει την ικανότητά του να γράφει ή να αναλύει. Προκύπτει επειδή η κοινωνία έχει μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο ακούει, διαβάζει και επεξεργάζεται την πληροφορία. Η εμπειρία του παραμένει πολύτιμη, αλλά δεν αρκεί πλέον από μόνη της για να εξασφαλίσει επιρροή.

Και στην ψηφιακή εποχή, η απάντηση φαίνεται συχνά σκληρή: δεν αποκλείεται όποιος γερνάει· αποκλείεται όποιος σταματά να συγχρονίζεται με τον ρυθμό των αλλαγών. Αυτό ακριβώς είναι το ψηφιακό χάσμα που βιώνει ο Γιάννης. Δεν είναι τεχνολογικό. Είναι υπαρξιακό.